Journey Through Spaces

Sources and Possibities

Science fiction is undeniably a Western genre. Its roots can traced back to authors like Wells and Verne and linked to the Industrial Revolution and the development of a rational and scientific society. (Roberts, 47-67) Koichi Yamano, in his essay “Japanese SF, Its Originality and Orientation,” affirms this with his critique of Japanese science fiction up until 1969. Although Yamano believes that science fiction is universal, he also detests the continued reliance of Japanese science fiction writers on Western criteria of science fiction. Yamano advocates a science fiction that is not just escapist fantasies but a soul- and self-searching fiction that delves into Japanese civilization and psyche.

Although coming from different histories and having different cultures, Japan, being economically First World and the Philippines, being Third World, both have a close relationship with the United States, politically, economically and culturally. Just as Yamano questions this close relationship with the US, Gregorio Brillantes does the same in his Palanca winning short story “The Apollo Centennial.” This essay aims to dissect how Brillantes uses the science fiction genre to subvert and express the Filipino experience of the relationship.

The Journey

A family, Arcadio Nagbuya and his sons Dolfo and Doming, travels from Camanggaan to Tarlac City to celebrate and watch the exhibit commemorating the centennial of the Apollo 11 landing on the moon in 2069. Plot-wise, nothing really happens in the story. Nothing big anyway. But “The Apollo Centennial” is not a story about what will happen in the future but a story about what the Philippines will be like. The story is full of descriptions. From the crossing of the river, to riding the bus, to reaching the city, to seeing the exhibit, until riding back to the river, the story describes a place, a Philippines, that is both familiar and unfamiliar. A Philippines that is still agricultural but, especially in the cities, riddled with advanced technology. Admittedly, without the references to the futuristic technology, like laser guns, wallscreens, spaceships and even a created language combined from Tagalog and Iloko, the Philippines of the story is probably no different form the Philippines of today.

This mixing of the familiar and the unfamiliar is not really different from what American science fiction does. Adam Roberts, in his book “Science Fiction,” finds, in the differing definitions of science fiction, a common “central sense about the encounter with difference.” Roberts calls this a “novum.” (Roberts, 28) The story’s novum is the futuristic setting and references to the futuristic technology. But one may ask, why make the Philippines in the story still very familiar instead of what we usually see in science fiction texts of outlandish and futuristic world? According to Roberts,

“...that, although many people think that SF as something that looks to the future, the truth is most SF texts are more interested in the way things have been. SF uses the trappings of fantasy to explore age-old issues; or, to put it in another way, the chief mode of science fiction is not prophecy, but nostalgia.” (33 emphasis by Roberts)

Although the setting is futuristic, Brillantes doesn’t just imagines a future Philippines. He looks at the contemporary Philippines and displaces it to the future. And by doing so, an aspect of the Filipino experience and history is highlighted, American colonialism. The story does not tell how, but the Philippines of 2069 has been reconquered and occupied by the United States. Even today, the United States is seen as an empire, the last standing superpower after the end of the Cold War.

Interpreting it nationalistically, the future Philippines seems bleak. But the story offers hope in the form of mountain rebels fighting the occupation, which is again a reference to the Philippines’ historical experience of rebels, bandits and tulisan. They are mentioned twice in the text. First in passing, when Arcadio Nagbuya, riding the bus to Tarlac, sees military aircrafts flying over the mountains and felt apprehension on the safety of his cousin, Andres, fighting in the same mountains. Second in a scene at the end of the story, where Andres and Arcadio meet at the river bank where the story began. We will go back to this last scene later on in the essay.
But lets go back to the story, to the journey. It is interesting why Brillantes chooses a very passive activity like going to an exhibit as the central movement of the story. This can be linked to the story’s particular description of space. As Brooks Landon, in his “Science Fiction After 1900” puts it,

“While much of science fiction is not set in outer space, most science fiction rests on carefully articulated and demarcated spaces, or zones of possibilities and impossibilities.” (Landon, 17)

With the movement of the story from the river to the exhibit, the periphery to the center, the story shows the privileged place of the city where the roads are paved and luxuries are easily accessible. It is also in the city where the ruling power holds sway. The scenery of the journey and the exhibit can also be contrasted by the difference in characteristics in terms of space. The scenery by the river and the view from the bus describes wide open spaces and the experience of vastness. On the other hand, the exhibit is depicted in a claustrophobic manner where one exhibit piece comes one after another.

The exhibit is interesting on its own. The nostalgia of the Apollo landing projected into the future. Even though the exhibits portrays the moon landing as an event that joined humanity together, the context of the story exudes something very different. Behind all the technological advancement, the interstellar expeditions, the colonization of the satellites, parts of the Earth remains underdeveloped. It is the technologically advanced nations that are reaching for the stars while countries like the Philippines remain poor. Thus the spaceship in story can be read symbolically, a symbol for technological advancement but also a symbol of colonization. The US uses the newer spaceships to reach the distant stars but also uses the Apollo centennial to convince the people that everything is all well.

Now we go back to the last scene of the story where Arcadio and his rebel-cousin Andres meet by the river and Andres asks Arcadio for help. The scene can be interpreted as a show of defiance against the empire, the rebels that are persistently fighting the superpower. But I interpret it as an affirmation of the familial bond and the bond with the land. Colonization, the movement of a group of people to settle in another place, entails a dissociation with the homeland. As families in the spacetravelling countries are broken up by colonization, the family in the Philippines remains strong in the face of a different kind of colonization. And that the spacetrallers and colonizers would not experience the beauty of Earth but instead the artificial confines of the spaceships and the barren environments of the satellites.

Empire and Science Fiction

According to Roberts, not only did science fiction develop in the time of technological progress but also coincided during the time of Empire especially in Britain. Roberts argues that the experience of Empire highlighted the experience of otherness in relation of the conquerer to the conquered and colonized peoples. But being an Empire, feelings and ideas of otherness was diverted towards assimilation. (Roberts, 65) But works like “The War of the Worlds” reflect the anxieties of the British Empire and later on, with works like “Starship Troopers,” by the United States.

But “The Apollo Centennial” reflects not the otherness felt by an Empire but the otherness felt by a Colony. As centuries of colonial experience can attest, the Colony and the Colonizer always acknowledge the relationship that they have but their is always an underlying dissociation and distance. The fact that Brillantes appropriated the science fiction genre acknowledges the Philippines’ relation with the US. But the content and story that he created also reflects the realities of that relationship. That the disparity in technology has created a heirarchy between nations and the single-minded pursuit of progress is completely dissociated with the realities of poor and marginalized communities.

References:

Brillantes, Gregorio, “The Apollo Centennial,” On a Perfect Day in November Shortly Before the Millenium: Stories for a Quarter Century. Pasig City: Anvil Publishing, Inc., 2000. p. 283-293.
Landon, Brooks, Science Fiction After 1900: From the Steam Man to the Stars. London: Routledge, 1997.
Roberts, Adam, Science Fiction. London: Routledge, 2000.
Yamano, Koichi, March 1994. Japanese SF, Its Originality and Orientation (1969). August 1. http://www.depauw.edu/sfs/backissues/62/yamano62art.htm

Pagsisisihan ko ang pag-post sa entry na ito

Ito ang aking panapos na papel para sa Fil202. Isa itong litong sanaysay. Hindi alam kung isa ba itong personal na sanaysay o isang kritikal na pagsusuri. Kung ano man, puno ito ng mga personal na detalye ng buhay ko na baka gustong malaman ng may kilala sa akin. Binababalaan ko lang ang mga babasa: mahaba ito. Yun lang.

PAGHAHANAP NG BUNGO NG MGA AMA: Isang Kasaysayang Pampamilya

Kung Bakit Wala pa Akong Girlfriend Hanggang Ngayon[1]

Galing ako sa lahi ng mga babaero. Yung mga tipo ng lalaking maraming mga nililigawan o nagkaroon na ng kabit. Sabi-sabi na ang Lolo ko sa tahod ay mayroong pamilya sa labas. Dalawang babae naman ang nagluksa, sumampa sa kabaong, nang nilibing ang aking lolo. Nanirahan ng ilang linggo ang aking tiyong galing Binangonan sa San Pablo dahil sinugod ang kanyang bahay ng isang dating girlfriend na diumano’y nabuntis niya. Nahulihan naman ng ilang mga kakatwang text message ang cellphone ng ama ko kaya napilitan siyang magpalit ng cell number. Kung ano man ang usapan niya at ni Mama ay hindi ko alam.

Sa ganitong kasaysayan ng mga lalaki sa angkan ko, pakiramdam ko’y hindi ako normal kasi wala pa akong girlfriend hanggang ngayon. Marahil natatakot akong gawin ang ginawa ng mga ninuno ko. Bagaman masyodong mayabang ang takot na iyan. Hindi naman ako kaguwapuhan o kakisigang lalaki. Marahil di ako normal. Kung ang normal ay sinusukat sa dami ng babaeng nakasama/nahalikan/naging kasintahan. Bokya ako niyan. Naaalala ko ang payo sa akin ng aking tiyong hinabol ng kanyang dating girlfriend: pagdating sa babae kailangang paisa-isa lang, isa sa umaga, isa sa tanghali at isa sa hapon. Hayskul ako noon. Nangyari’y nag-isa na lamang ako.

Kaya ito ang nais kong saliksikin sa sanaysay na ito: ang mga personal na alinlangin ng pagkalalaki. Kung may normal nga bang pagkalalaki, hindi ko alam. May mga stereotype ng pagkalalaki.[2] Bagaman, kung sisipatin, nagbabago ito sa paglipas ng panahon kagaya ng pagbabagong nangyari sa pagkaunawa sa pagkababae at sa lugar ng babae sa lipunan. Iba ang pamantayan ng sa panahon ng mga lolo ko habang iba naman sa kasalukuyang panahon kaya nagbabago-bago ang reaksiyon ng tao lalo na ng mga asawa. Naghiwalay ang Lolo’t Lola ko at sumama ang Lolo ko sa kanyang bagong kalaguyo. Tinulungang makatakas ng tiya ko ang aking tiyo. Marahil pinagbubutaktak ni Mama ang bibig niyang parang machine gun. Kahit nga walang problema ginagawa niya iyon, paano pa kaya kung may krisis.

Kaya hahanapin ko ang mga puno’t dulo ng mga alinlangan ko mula sa kasaysayan, isang personal na kasaysayan. Sabi nga ni Freud, may malaking impluwensiya ang mga magulang sa kanilang anak.[3] Paano pa kaya sa Filipinas na nakagisnan ng maraming mga Filipino ang lumaki sa isang malaking angkan. At paano pa kaya ang impluwensiya ng mga lolo’t lolo sa mga magulang, ng mga lolo’t lola sa tuhod sa mga lolo’t lola at sa walang hanggan pang mga magulang sa kasaysayang nakalimutan na. Hahalungkatin ko ang mga relasyon, sa pagitan ng mga mag-asawa, sa pagitan ng mga mag-ama, upang bigyan pansin ang mga naging impluwensiya sa akin at mapansin na rin ang mga hindi lantarang mga paghigit at pagtulak sa pagitan ng mga relasyon. Hindi ko lang alam kung magiging epektibo ba ang mga pamamaraan ko o tama ba ang mga pamamaraan ko dahil unang beses ko itong gagawin. Bahala na si Batman.

Hahanapin ko rin ang mga ideya’t paglalarawan ng pagkalalaki sa piling maiikling kuwento sa wikang Filipino. Maaari kong makita mula sa iba’t ibang pananaw ng pagiging lalaki, asawa at ama sa isang partikular na manunulat na nagmula sa isang partikular na panahon. Maaaring maging mababaw lamang ang pagsusuri ko, maaaring lubhang kaduda-duda. Ngunit hindi pagsusuring naghahanap ng kagandahan o kagalingan ng mga akda ang gagawin ko. Isa itong paghahanap ng kinalalagyan at gayun din ng pinanggagalingan. Gagamitin ko ang mga kuwento upang bigyang liwanag ang mga personal na karanasan at kasaysayan habang gagamitin ko rin ang personal na karanasan at kasaysayan upang bigyang liwanag ang mga kuwento. Maaaring mauna ang mga akda, maaari ring mauna ang mga personal na karanasan at kasaysayan.

Mapupuno rin itong sanaysay na ito ng mga hakahaka. Maraming “marahil” at “baka.” Pero normal lang sa akin ang ganito. Kuwentista kasi ako. At kagaya ng mga baguhang mga kuwentista, tatapusin ko nang basta-basta ang panimulang ito at tutuloy na sa laman ng lahat-lahat.

Larawan at Iba Pang Mapapansin sa Panlabas

Mayroong larawan sa aklatan ng bahay namin sa San Pablo. Isa iyong family picture ng aking lolo, lola, ama, tiyo at mga tiya. Marahil kinuha sa isang istudyo sa Binangonan, Lalawigan ng Rizal. Kagaya ng inaasahan sa isang larawang kinuha sa isang istudyo, isa iyong larawan ng isang pangkaraniwang pamilya. Nakatayo si Dad sa kaliwa, nakasuot ng Amerikana kumpletong bowtie. Hindi pa ata siya nakatutungtong ng edad na 12. Katabi niya si Lolo, naka-Barong naman siya’t nakaupo. Nakaupo rin si Lola, nakasuot ng bistidang hindi nalalayo sa uso ng dekada 60. Sa pagitan nina Lolo’t Lola, nakatayo sina Ate Rowena at Kuya Eric, ang pangatlo at bunso sa mga magkakapatid. Nasa kanang dulo naman si Ate Lisa, nakabistidang ruffled at mas mabulaklak kumpara sa suot-suot ni Ate Rowena.

Walang ganitong larawan sa pamilya namin. Dahil siguro mas mahal at di ganoong kalaganap ang mga photograph noon kumpara ngayon. Mura lang ang isang roll ng film at kamakailan lang ay nauso na ang digital na larawan.[4] Naka-pose din naman ang iba bagaman kinukuha ang larawan sa mga sandaling napag-isipang mahalagang kumuha ng picture, sa tapat ng isang landmark o kung napagtripan lang naman talaga. Kung ano man, karamihan ng mga larawan na kinukuha natin sa pang-araw-araw ay may kahalong pagpapanggap at pagbabalat-kayo. Palaging nakangiti. Palaging nakatingin sa kamera. Ngunit palagi’t palaging lalabas kung pagod ka sa mga larawan o kung may problema kang tinatago. Hindi na ganoong ka-perpekto ang mga larawan sa mga photoalbum at CD.

At kagaya ng larawang pampamilya nina Lolo’t Lola, isang “picture perfect” na pamilya ang nilalamanan ng kuwentong “Ang Ideal”[5] ni Ma. Ellen L. Sicat. Nilalarawan ng kuwento ang mag-asawang mukhang ideal. Si Attorney na maalaga, maaruga, mabait at tapat sa kanyang asawang si Shorts. Si Shorts naman ay maganda at palaging nakangiti. Inihahambing sila sa mag-asawang kapitbahay ng pamilyang ideal na ito, ang lalaki’t kapatid ni Attorney. Babaero ang kapatid ni Attorney habang “buraka” naman si Aling Celia at palagi silang nag-aaway.

Bagaman huwarang mga tao sina Attorney at Shorts, sa pangalan pa lang ay mukhang mga karikatura na sila. Isang perpektong larawang mahirap mahanapan ng tunay na laman dahil sinisilaw ang mga tumitingin. Kaya may hindi nakitang problema ang humahangang tagapagsalaysay sa likod ng magandang larawan na ito. Lumabas lang ang mga bitak ng mga buhay ng huwarang mga tauhan nang magpakamatay si Attorney. Kung ano-anong haka-haka ang pinag-isipan ng tagapagsalaysay kung bakit nagpakamatay si Attorney. Ngunit kung ano man ang sanhi, hindi naging kaduda-duda para sa tagapagsalaysay kung bakit pagkamatay ang naging hantungan ng isang perpektong lalaki:

“Dahil nga siya ay isang taong naghahangad ng ideal. Hindi niya kayang tanggapin, na sa kabila pala ng kanyang pagpupunyagi—hindi ideal ang kahihinatnan ng kaniyang buhay.”[6]

Nawalan na ng kontrol si Attorney sa kanyang buhay kaya pinili na lang niyang mamatay sa karurukan ng kanyang buhay. Dahil ang pagbagsak ay higit na kahiya-hiya.[7]

Pagpapatiwakal ang naging hantungan ng kuwentong “Ang Ideal”. Paghihiwalay naman ang naging hantungan ng picture perfect na larawan ng pamilya nina Lolo’t Lola. Hindi nagtagal mula nang kunin ang larawang iyon naghiwalay sina Lolo’t Lola. Kagaya nang hindi agad nakita ng tagapagsalaysay ng “Ang Ideal” ang mga bitak sa buhay nina Attorney at Shorts, napagtatakpan din ng larawan ang mga bitak sa relasyon nina Lolo’t Lola. Bumalik sa bayan ng Angono, Rizal si Lola. Nagsimula ng bagong buhay si Lolo sa kanyang naging kalaguyo. Napunta naman sa pangangalaga ng mga kamag-anak sina Dad, Ate Lisa, Ate Rowena at Kuya Eric. Nawalan na ng kontrol si Lolo sa mga pangyayari. Ngunit imbes na piliin na magpatiwakal, pinili niyang magsimulang muli. Wala na akong alam na ibang picture na kumpleto ang buong pamilya.

Galit-galitan

Bihira ko makitang galit si Dad. Hindi siya yung tipong seryoso’t palaging galit. Palabiro si Dad at matinding humirit kapag nagbibiro. Mabibilang ko sa daliri ang mga sandaling nasaksihan kong galit si Dad. Kalahiti’y noong bata pa ako’t walang mga galang na bata kaming mga magkakapatid. Ang isa pang kalahati’y kapag nag-aaway silang dalawa ni Mama. Kagaya nga ng sinabi ko, bihira lang ang mga pagkakataong ito. Bagaman mas malinaw sa aking alaala ang mga pag-aaway nilang dalawa ni Mama.

At ito ang pag-aaway na pinakamalinaw sa akin: ang eksena ay ang silid-tulugan. Nanonood kami ni Mama ng TV noong gabing iyon. Wala si Dad. May mga bisita siya galing Binangonan, mga kaibiga’t kababata niya doon. Palaging tinatawagan ni Mama si Dad buong gabi. Hindi kasi niya gustong malasing nang sobra si Dad. Umuwi si Dad nang galit na galit. Nakainom nga siya. Ngunit kung ano ang kinagalit niya ang para sa akin, at marahil para rin kay Mama, ay kagulat-gulat. Nagalit si Dad dahil sa “pambabastos” na ginawa ni Mama, ang pagtawag sa kanya nang madalas. Inunawa iyon ni Dad na walang tiwala si Mama sa kanya. Tiningnan din niya iyon bilang kahihiyan sa harap ng mga kaibigan niya, na kailangan pa siyang tawagan oras-oras. Kaya ilang minuto ring nagsisisigaw si Dad, galit na may kasamang pag-iyak. Umiyak si Dad noon.

Sa mga iyak at sigaw ni Dad, noon ko namalayan na hindi lang tungkol sa pambabastos o pagiging makulit ni Mama ang naging dahilan ng galit ni Dad. Naging maliwanag na may nabuong hinanakit na nag-uugat sa relasyon nilang, sa panahong iyon, higit isang dekada na. Higit na may kontrol si Mama,[8] na mayroon nga talagang karapatan siya na tawagan si Dad kahit kailan man niya gusto. May karapatan si Mama sa anong ginagawa ni Dad dahil, kung gustuhin man ni Dad o hindi, kailangang alam ni Mama kung nasaan siya dahil siya pinagkakatiwalaang tagahatid ni Mama sa ospital. Oo, napakababaw marahil. Pero ito ang pinakakongkretong manipestasyon ng kanilang relasyon.

Siguro nga, puwedeng magtraysikel na lang si Mama kung may tumawag at kailangan niyang pumuntang ospital. Puwede rin siya na lang ang magmaneho ng kotse. Ngunit nagkaroon na sina Mama at Dad ng isang kakaibang kinagawian. Sa buong buhay nilang kasal si Dad ang naghahatid at nasundo kay Mama. Mula pa noong bata ako ganoon na talaga ang ginagawa ni Dad. Kaya kung may kailangang ipanganak sa gabi sabay silang mapupuyat, nagpapaanak si Mama habang hihintayin siya ni Dad na matapos upang bumalik ng bahay. Isa itong kinagawiang hindi madaling mabago nang bigla-bigla.

Hindi kayang gawin Dad ang lahat ng gusto niya dahl palaging nariyan ang pangangailangan ni Mama sa kanya. Hindi nauuna ang kanyang mga pangangailangan. At ito ang kinagalit niya noon. Naging malaking suntok ito sa kanyang pagkalalaki. At ang naging pinakamadaling reaksiyon upang ugain ang relasyon ay ang magalit.

Galit din ang naging reaksiyon ng mga pangunahing tauhan ng “Tata Selo”[9] ni Rogelio Sicat at “Di Mo Masilip ang Langit”[10] ni Benjamin P. Pascual. Marahil hindi patas na ihambing ang problemang personal ni Dad sa problemang sosyal at ekonomikal ng mga kuwento. Ngunit makikita ang pagkakahawig ng galit mula kawalan ng balanse sa mga relasyon, ang “pambabastos” na naramdaman ni Dad at ang hinanakit ng mga tauhan ng dalawang nasabing mga kuwento.

Bagaman magkaiba ang mga kuwento galing sa magkaibang manunulat at may magkaibang tagpuan, parehong sumalalay sa karahasan at galit ang mga pangunahing tauhan upang ilabas ang kanilang hinanakit. Pinatay ni Tata Selo ang kanyang amo samantala tinangkang sunugin ng tagapagsalaysay ng “Di Mo Masilip...” ang ospital na tinulungan niyang itayo. Masasabing karapat-dapat lang silang magalit. Pinagsamantalahan ang anak ni Tata Selo ng kanyang amo habang naman binaliwala ng ospital ang panganganak ng asawa ng tagapagsalaysay. Masasabi ring isa itong pangkaraniwang reaksiyon mula sa mga lalaki.

Subalit humantong ang kanilang paghihiganti sa kanilang pagkakakulong. Bagaman mayroong katarungang naitama, ang pamamaraan pa rin nila’y hindi naging katanggap-tanggap sa lipunang inilalarawan ng kuwento. Baka nga hindi rin katanggap-tanggap ang kanilang ginawa sa lipunang labas sa kuwento. Kahit na ano pa mang dahilan ay gumawa pa rin sila ng karahasang nagdulot ng kamatayan o nilagay sa panganib ang iba pang mga buhay.

Maaaring basahin, at karaniwan ngang binabasa, ang mga kuwentong ito sa tahak ng realismong sosyalista o pananaw na Marxista. Na ang paghihiganting ginawa ni Tata Selo at ng tagapagsalaysay ay isang pagtatangka sa pagwawasto ng isang kamaliang panlipunan. Ngunit hindi lang isang pagtatangka sa pagtatama sa mali ng lipunan ang ginawa nila. Nagmumula sa mga personal na hinanakit nila ang kanilang paghihiganti. Pinagsamantalahan ang anak na babae ni Tata Selo. Isa itong sipa sa bayag sa lahat ng mga ama, na hindi niya naipagtanggol o nailigtas ang kanyang anak sa kahihiyan at kalapastanganan. Bagaman iginigiit ni Tata Selo na ang pagkuha ng lupang sasakahin ang dahilan ng kanyang pagpatay sa kanyang amo, hindi lang ito ang sinasabi niyang “kinuha na ang lahat”. Maaaring isama ang pagkuha ng dignidad ng anak sa mga kinuha kay Tata Selo. Nang bumalik ang tagapagsalaysay ng “Di Mo Masilip...” sa ospital pagkatapos mamatay ang kanyang anak, pakiramdam niya’y pinagtatawanan siya ng mga nars at doktor, isang uri ng personal na pangyuyurak sa kanyang dignidad.

Kung titingnan lang sa personal na nibel ang mga tauhan sa mga kuwento, hindi talaga kataka-taka ang naging galit at ginawang paghihiganting ginawa ni Tata Selo at ng tagapagsalaysay ng “Di Mo Masilip...”. Nang bigyan ng analisis ni Victor Seidler ang pelikulang “Raging Bull,”[11] ang karahasang namamayani sa pelikulang ito ay nagmumula hindi sa kapangyarihang nararamdaman ni Jake LaMotta kundi sa kanyang kawalang kapangyarihan sa kanyang mga relasyon, ang pakiramdam ng pagiging baog sa kanyang asawa at ng inggit sa kanyang kapatid. At kagaya ng pagkabaog at kawalang kapangyarihang ni Jake LaMotta, sumalalay ang mga pangunahing tauhan ng mga kuwento sa karahasan bilang paraan upang baligtarin ang kanilang sitwasyon. Naging marahas sila upang ipakitang mayroon silang kontrol sa kanilang buhay. Pinatay ni Tata Selo ang kanyang amo upang ipakitang wala sa amo ang kapangyarihan upang kunin sa kanya ang lahat. Tinangkang sunugin ng tagapagsalaysay ng “Di Mo Masilip...” ang ospital upang ipakitang nasa kanyang kamay ang kapangyarihang magwasak kasabay ng kapangyarihang lumikha. Nagpakamatay si Attorney upang ipakitang nasa kanyang kamay ang sariling tadhana, tadhanang hinding-hindi hahantong sa kahirapan. Kaya nagalit si Dad, sumigaw at umiyak, upang ipakita, kahit na sandali, na mayroon din naman siyang sariling buhay hiwalay kay Mama.

Para kay Seidler, ang galit ng lalaki ay isang kabalintunaan pagdating sa kontrol.[12] Karaniwang kinokontrol ng mga lalaki ang kanilang mga damdamin at ginagamit ang kanilang mga rason. Ngunit sumasalalay sila sa karahasan at pagwawala kung ang kontrol na ito ay nawala na sa kanila. Nagagalit at nagiging marahas ang mga lalaki dahil wala na silang kontrol. Ginagamit nila ang karahasan upang bawiin ang kontrol.

Hindi ako sigurado kung naging matagumpay ang pagbawi ng kontrol ni Tata Selo, ng tagapagsalaysay, at ni Attorney. Nakalikha sila ng gulo at palaisipan. Ngunit nakakulong ang unang dalawa habang patay naman ang huli. Ano pa ba ang magagawa nila?

Mahalaga sigurong mapansin ngayon ang ginawa ng mga babaeng nasa kuwento sa buhay nila. Si Saling, anak ni Tata Selo, ay nagsabi ng totoo, isang munting gawa sa kanyang paghahanap ng katarungan. Patuloy ang pagdalaw ng asawa ng tagapagsalaysay sa kulungan. Natauhan siya mula sa pagkakatulala pagkatapos ng pagkamatay ng kanilang anak dahil kinakailangan siya ng nakakulong na asawa. Hinuha naman ng tagapagsalaysay ng “Ang Ideal” na nagsimula si Shorts ng panibagong buhay. Iba ang naging reaksiyon ng mga babae sa kanilang kawalan ng kontrol. Ngunit imbes na magalit at maging marahas, itinutok nila ang kanilang mga gawa, simple man o hindi, tungo sa pagbawi ng kanilang sariling buhay o pagpupursige sa pagkakaroon ng bagong buhay.

Hindi nagtagal pagkatapos ng pagwawala ni Dad ay nagsimulang magkaroon ng sariling drayber si Mama. Mula umaga hanggang hapon. Pagdating ng gabi, si Dad na ulit ang drayber. Sa ganito’y nagagawa ni Dad ang kailangan niyang gawin sa kahabaan ng araw, sa trabaho man niya sa bangko, sa negosyo o sa iba pang kailangan niyang asikasuhin. Nagawa na rin niyang magpahinga, kahit kaunting oras lang, pagkatapos ng trabaho. Marahil nga nayanig si Mama sa bulalas ni Dad noong gabing iyon. Ngunit hindi pa rin lubhang nagbago ang sitwasyon. Masasabi ngang nagkaroon ng kaunting espasyo sa pagitan nina Mama at Dad ngunit nangyari ito dahil hinahayaan ni Mama. Kung hindi pumayag si Mama sa bagong kaayusang ito, marahil matagal nang inatake sa puso si Dad. Totoo nga siguro ang sinasabi ng mga taong ang relasyon ay isang pagbibigayan. Ngunit kailangan pa ba ng galit upang mangyari ito?

“Magkano ba ang Suweldo Mo?”

Dating nag-aral ng Law si Dad. Binalak niyang maging abogado. Ngunit hindi siya nagtagal. At isa lang naman ang dahilan: ako. Kapapanganak lang sa akin noon nang magsimulang mag-aral ng Law si Dad. Nagtatrabaho pa noon si Mama sa pampublikong ospital. Kalimita’y gabi ang duty at shift ni Mama kaya madalas naiwan si Dad na bantayan ako sa bahay.

Mabigat ang mga babasahin sa Law. Sa gabi kung mag-aral si Dad. Ngunit naging sagabal ako sa kanyang pag-aaral dahil isa akong iyaking bata. Ang tangi lang nagpapatahan sa akin ay kung bubuhatin ako’t hehelehin. Maliban doon walang katapusang isang ang ibubulalas ko nang magdamag. Kaya nahirapan si Dad mag-aral. Napupuyat siya hindi sa pagsusunog ng kilay kundi sa pagbuhat at pagtahan sa akin. Kung nakatahan na ako at ibabalik sa krib, bigla-bigla na lang akong iiyak dahil hindi na ako buhat-buhat.

Siyempre hindi ko naaalala ang mga panahong ito. Sanggol pa lang ako. Ngunit ganito palagi ang pagkakakuwento sa akin nina Dad at Mama ang mga panahong iyong nagsisimula pa lang silang dalawa, kinalauna’y naging tatlo, ng bagong buhay. Siguro nga na-frustrate si Dad dahil sa akin. Pero hinahaluan na lang niya ng pagbibiro. Ewan ko lang kung naging napakahalaga ng paglo-Law para kay Dad.[13]

Madali kung bakit kahali-halina ang Law sa maraming tao. Kung susuwertihin at pagpupursigihin, malaki ang kita dito. Dagdag pa ang galang na makukuha mula sa ibang mga tao dahil tinitingala ang mga abogado. Isa rin itong serbisyong kakailanganin ng lahat na may atraso o atrasado sa batas. Ngunit hindi ako sigurado kung aling mga dahilan na ito ang nag-udyok kay Dad na mag-aral ng Law. Malinaw lang sa akin na naging mahalaga ito para sa kanya minsan noong araw.

Naging mahalaga rin sa mga tauhang ama ng “Tata Selo” at “Di Mo Masilip ang Langit” ang kanilang mga trabaho. Inisip ni Tata Selong mas mahalagang gawing alibi ang pagkuha ng kanyang lupa’t trabaho kumpara sa pag-amin sa pagsasamantala sa kanyang anak. Pinagmamalaki ng tagapagsalaysay na naging bahagi siya pagpapatayo ng ospital sa kabuuan ng “Di Mo Masilip ang Langit”. Isa ngang malaking bahagi ng identidad ng pagkalalaki ang kanilang trabaho dahil dito nila ginugugol ang mga araw, pagminsa’y gabi, ng kanilang katandaan.[14] Bagaman hindi pinag-isipan ng tagapagsalaysay ng “Ang Ideal”, kapanipaniwalang nagpakamatay si Attorney dahil sa pagkasisante sa trabaho.

Kaya siguro pinag-isipan ni Dad na mag-Law dahil alam niyang magiging napakalaking bahagi nito ng kanyang identidad. Na kikilalanin siya bilang isang abogado bago pa man ang lahat. Isang karaniwang tahak ng isip ngunit kapansin-pansin para sa mga papansin sa titingin ng pag-iisip ng mga tao.

Isa namang di karaniwang identidad ang tinanggap at nilikha ni Tandang Iskong Basahan sa kuwento ni Jun Cruz Reyes na “Mula kay Tandang Iskong Basahan: Mga Tagpi-tagping Alaala”.[15] Hindi isang pangkaraniwang tao si Tandang Isko. Wala siyang pakialam sa sinasabi ng iba o tingin ng iba sa kanya. Upang kumita’t magkapera, nililibot niya ang bayan ng Hagonoy upang magbenta’t bumili ng mga basahan. Bagaman ginagalang siya bilang isang “marunong” na tao, ang kanyang patuloy na pagbabalewala sa mga pagkakataong magpapaangat sa kanyang buhay ay tinang bilang isang “kabaliwan”.

Ngunit malinaw na ang alternatibong “lifestyle” na ito ni Tandang Isko ay isang pagbalikwas sa mga tradisyunal na inaasahan mula sa mga tao’t lalaki. Na kailangang mayroon kang malaking suweldo at may naabot na pinag-aralan. Nagmumula ang pagtaliwas ni Tandang Isko sa kanyang mga prinsipyo, na hindi niya kailangan ng pagkakautang sa iba at pagtatrabaho para sa iba. Ang kaibahang ito ang nagdulot ng dulot ng kakaibang epekto sa kanyang pinalaking apong si Rex. Naging alternatibo rin ang kanyang apo, isang aktibistang nagtataguyod ng kapakanan ng mga manggagawa. Ngunit kagaya nina Tata Selo at tagapagsalaysay ng “Di Mo Masilip...”, hindi tinanggap ng lipunan, lalo na ng mga makakapangyarihan, sina Tandang Isko at Rex. Baliw si Tandang Isko at pinatay naman si Rex dahil sa kanyang mga aktibidad makamanggagawa.

Ngunit may ibang kabuluhan ang mga trabaho sa bawat tao. Para kay Tandang Isko, sapat na ang maging mambabasahan. Para kay Rex, mahalaga ang tumulong sa mga manggagawa. Para kay Tata Selo, sapat na ang maging magsasaka. Para sa tagapagsalay sa ng “Di Mo Masilip...”, ipinagmamalaki niya ang maging construction worker. Para kay Dad, tinahak na lang niya daan at ang pinili ang mga oportunidad na ibinigay sa kanya. Umangat siya nang umangat sa pinagtatrabahuhang rural bank. Mula teller ay naging manager na siya ng mismong branch na pinagtatrabahuhan niya. Di nagtagal ay naging major stockholder ng bangko. Kung ikukumpara sa kita ni Mama sa pagdodoktor, malayo-layo pa rin ang agwat nilang dalawa. Ngunit hindi pa rin naging madali sa kanya ang makuha ang titolong “Manager”.

Nakakapagtaka: maaari na lang iwan muna ako ni Dad sa pangangalaga kina Lolo’t Lola, ang mga biyenan niya, sa mga gabi kahit panadalian para makapag-aral. Puwede rin siguro niya akong iwan na lang basta sa kama, hayaang akong humiyaw nang humiyaw, at magsusuot siya ng bulak sa tainga. Ngunit, kahit barinong-barino at inis na inis, pinili pa rin niya akong buhatin at ihele.

Sa Pagitan ng Mag-ama... Ano nga ba?

Nakikituloy ang pamilya namin sa mga kamag-anak tuwing nagbabakasyon ng ilang linggo sa Binangonan. Kalimitan naming ginagawa ito sa Semana Santa at Pasko. Sa nakalipas na mga taon, dumadayo na lang kami doon tuwing Biyernes Santo upang panoorin ang prusisyon at ang Gewang-gewang.[16]

Gabi noon. Nagbabakasyon kami sa Binangonan, isang tag-init isang taon sa unang bahagi ng dekada 90. Binisita kami ni Lolo sa bahay ng tinutuluyang kamag-anak. May dala-dala siyang Dunkin Donuts. Noon, kung bumibisita si Lolo sa San Pablo, iyon palagi ang kanyang pasalubong. Naghati-hati kami sa mga donut. Dadalhan ko sana ng donut si Dad dahil hindi pa siya nakakakuha mula sa pasalubong ni Lolo. Doon ko napansing nag-aaway pala sina Dad at Lolo. Kung bakit, hindi ko alam. Sa pagkakaakala ko’y pinag-aawayan nila ang mga donut. “Pinasasalubungan ko sila ng Jollibee!” sigaw ni Dad. May idadagdag pa sana si Dad ngunit napansin niya akong lumapit sa kanila. Marahil hindi tinanggap ni Dad ang pasalubong ni Lolo. Marahil may mga lumang sugat na muling nabuksan. Mula noon hindi na muling dumayo ng San Pablo si Lolo.

Marahil hindi kaiba ang relasyo ni Lemuel, tagapagsalaysay ng “Ama”[17] ni Eli R. Guieb III, sa kanyang ama at ni Dad kay Lolo. Mayroong di pagkakaunawaan, marahil isang palaisipan, ang relasyon ni Lemuel sa kanyang ama. Marahil bahagi ng pagluluksa o kalungkutan, binalikan niya ang mga alaala niya tungkol sa kanyang ama. Kasabay ng mga masalimuot nilang relasyon, lumabas din ang mga alanganin ni Lemuel sa kanyang sariling pagiging ama. Sa aking pagkakabasa ng “Ama”, hindi lang ito isang tungkol sa isang mag-ama kundi pati na rin ang relasyon ng lahat ng mag-ama sa apat na henerasyon. At lumalabas sa kuwento ang dalawang paulit-ulit na alanganin ng bawat ama sa bawat henerasyon, ang kakulangan sa sarili at ang pakikipag-ugnayan sa anak.

Sa “Ama”, pumuntang Ifugao ang ama ni Lemuel. Ilang buwan siyang nagpalipas doon upang, ayon sa mga salita ng kanyang ama, “kilalanin ang aking sarili.”[18] Isang mahalagang bahagi ito para sa ama ni Lemuel dahil may mga bagay siyang sinakripisyo upang maging ama at pakiramdam niya’y hindi na niya kilala ang sarili. Isa bang antithesis ang pagkaama sa pagiging indibidwal? Marahil mas akmang tanungin kung may indibidwal na pinanghuhugutan ang pagiging ama. Kaya bagaman mayroong magkakahawig na alanganin ang mga ama sa bawat henerasyon, mayroon silang mga sariling mga paglapit sa mga responsibilidad at alanganing kaugnay ng pagiging ama.

Mula nang maghiwalay sina Lolo’t Lola, nagkaroon na ng agwat sa pagitan nina Lolo at Dad. Bagaman tinutulungan ni Dad si Lolo sa mga kaunting pinansiyal na pangangailangan. Kinuwento sa akin ni Dad yung tungkol sa kasal ni Ate Lisa. Una si Ate Lisa sa kanilang magkakapatid na kinasal. Kagaya ng tradisyon sa kasal, dapat si Lolo ang magbibigay kay Ate Lisa. Ngunit hindi siya dumating. Hindi ito inaasahan ni Dad. Kaya si Dad ang napilitang magbigay kay Ate Lisa. Wala nga siyang suot noong barong. Kaya humiram pa siya sa isa sa mga dumalo. Iyak nang iyak si Ate Lisa. Galit na galit naman si Dad. Siguro magkaugnay ito sa kinagalit ni Dad tungkol sa donut. Sobrang tagal ng panahong hindi siya naging bahagi ng kanilang buhay ay bumabalik siya. May dala-dala pang pasalubong. Hindi sinabi ni Dad na isang masamang ama si Lolo. Hindi lantaran. Ngunit pansin ko sa kanyang mga pagkukuwento ang kaunting galit.

Kaya siguro pinili ni Dad na lumayo ng Binangonan at manirahan sa San Pablo kasama si Mama. Di kagaya ng ama ni Lemuel, na lumayo upang hanapin ang kanyang sarili, lumayo si Dad upang takasan ang kanyang nakaraan. At kagaya rin ng ama ni Lemuel, hinanap rin siguro ni Dad ang kanyang sarili sa San Pablo. Ngunit binabalikan rin naman niya ang Binangonan at pagminsan ay pinupuntahan siya ng mga problema nito.

Naiisip ko rin na mahirap nga sigurong maging alternatibo si Dad kagaya ni Tandang Isko. Paano siya magiging sigurado sa sarili at taliwas sa inaasahan kung nanggaling siya sa isang pamilyang nawasak? Kaya marahil karamihan ng mga tao’y hindi pinili ang mga “alternatibo” o “progresibong” mga pamumuhay dahil kinakailangan nito ng kasiguraduhan ng loob. May mga pagbubuo pang kailangang gawin sa sarili bago pa man makibahagi sa iba pang mga bagay.

Saksi sa Kamatayan at sa Paglipas

Kagaya ng kinagawian, nagpalipas kami ng Biyernes Santo sa Binangonan. Sa nakalipas na mga taon, nagtatanghalian kami kina Kuya Eric. Napadaan doon si Lolo. Madalas na siyang dumadayo kina Kuya Eric noong mga panahong iyon. May dala-dala siyang balita noon tungkol sa isang kakilalang namatay. Sabi ni Kuya Eric, iyon daw halos ang bukambibig ni Lolo, mga balita tungkol sa mga kaedad niyang isa-isang namamatay.

Nabigla na lang kami nang tumawag si Kuya Eric. Bumigay ang mga bato ni Lolo. Acute renal failure sa wika ng mga doktor. Nataranta si Dad at ng mga tiyo’t tiya ko. Inako ni Dad ang pagpapagamot kay Lolo. Dinala nila sa San Pablo si Lolo upang doon magpagamot. Mas maganda ang mga pasilidad sa ospital na pinagtatrabahuhan ni Mama kumpara sa mga ospital sa Binangonan. At dahil doon nga nagtatrabaho si Mama, higit na mura at higit na bibigyan pansin ng mga doktor ang kalagayan ni Lolo.

Kakatwa talaga ang mga pangyayaring ito. Inaasahan na ba ni Lolo ang kanyang katapusan? Senyal na ba ang kamatayan ng kanyang mga kaibigan at kakilala sa kanyang sariling kamatayan? Ganito rin marahil ang naramdaman ni Jose sa “Bomba”[19] ni Alvin B. Yapan. Ngunit naging maigting ang damdaming ito nang nakitira siya sa bahay ng kanyang panganay sa lungsod. Umigting dahil sa kanyang pagpansin sa paglipas ng panahon, sa agwat panghenerasyon sa pagitan niya at ng kanyang mga apo, sa kanyang kawalang silbi sa loob ng pang-araw-araw na mga aktibidad sa tahanan ng kanyang panganay na anak. Naging mahalaga ang mga ito sa gunita ni Jose dahil unti-unti nang nagbabago ang lipunan; dati’y puno siya ng, humigi’t kumulang, isang patriyarkal na lipunang nakakapit sa lupa at ngayo’y sabit na lang sa isang lipunang higit na teknolohikal at kosmopolitan.

Binabalikan ng kuwento ang nakaraan ni Jose, bagaman basag ang pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari, lalong-lalo na ang mga karanasan niya noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig at ang paglaki ng mga anak niya. Mayroon siyang partikular na pagtamasa sa nakaraan bagaman alam niyang hindi na ito babalik. Kung mayroon mang bumalik mula sa nakaraan, ito’y mapanganib at hindi katanggap-tanggap para sa kasalukuyan kagaya ng muling pagkakatagpo ng bombang hindi sumabog noong digmaan.

Marahil ganito rin ang naramdaman ni Lolo sa mga panahong iyong napapansin niya ang kamatayan ng mga tao sa kanyang paligid. Ngunit imbes na nakaraan ang umigting para sa kanyang gunita, ang kasalukuyan ang naging kapansin-pansin para sa kanya. Marami si Lolong naging anak sa kanyang pangalawang pamilya. Mga siyam. Ang pinakabata’y mas bata ba sa akin. May tiyo akong halos kasing-edad ko lang. Marahil sila ang talagang bumagabag kay Lolo, na wala siya doon upang gabayan ang mga tiyo’t tiya kong hindi pa nalaki. Tanging iyon na lang ang kaya niyang gawin. Matagal nang sinusustentuhan ni Dad ng mga tiyo’t tiya ko ang mga gastusin ng pamilya ni Lolo. Marahil matagal na niyang napansin ang mga napansin ni Jose.

Kung ano man ang naging sama ng loob ni Dad kay Lolo, agad niyang kinalimutan ang mga iyon. Siya ang nakipag-ugnayan sa mga doktor sa ospital tungkol sa mga pangangailngan at kalagayan ni Lolo. Siya rin ang nakipag-ugnayan kina Kuya Eric, Ate Liza at ay Ate Rowena na nagtatrabaho na sa Amerika noon. Siya ang nanguna sa mga bagay-bagay. Marahil nakita niya iyon na kanyang responsibilidad bilang panganay.

Ang kinainisan ni Dad lang talaga ni Dad ay ang pakikialam ng kalaguyo ni Lolo. Pinagpilitan ni Dad, pagkatapos na magising mula sa comatose si Lolo, na sa San Pablo na lang si Lolo tumira para mabantayan at madaling maidala sa ospital bakasakaling lumala ang kanyang kalagayan. Ngunit hindi pumayag ang kalaguyo. Gustong niyang ibalik si Lolo sa Binangonan. Sumang-ayon si Lolo. At sa pangalawang pagkakataon, pinili niya ang kanyang kalaguyo kaysa kay Dad. Namatay si Lolo ilang linggo lang pagkatapos makabalik siya sa Binangonan.[20]

Ilang mga Pamana (Isang Panapos, Sa Ngayon)

Nang ipinanganak si Lam-ang, agad niyang tinanong kung nasaan ang kanyang ama at kung siya ba ay isang anak sa labas. Katawa-tawa ang eksenang ito ng epiko. At sa unang bahagi ng epiko’y naging pangunahing tagapagtulak kay Lam-ang ang paghahanap sa labi kanyang nawawalang ama.[21]

Ibang-iba ang relasyon ng mag-amang Lam-ang at Don Juan sa sitwasyong inilarawan ni Freud bilang Oedipal Complex.[22] Hindi ninais ni Lam-ang na patayin ang kanyang ama dahil sa simula’t simula pa lang ay patay na siya. Ang naging resulta ay hindi isang damdaming puno ng inggit sa kanyang ama kundi isang kakaibang kalagayan ng pangungulila. At nagpakita sa kanya ang kanyang ama sa isang panaginip bagaman hindi nakilala ni Lam-ang na ang nagpakita sa kanya ay kanyang ama. At pagkatapos mabawi ang bungo ng kanyang ama, tinanong ni Lam-ang ang kanyang ina kung bakit umalis ang kanyang ama. Kung nagalit ba siya o ano. Dahil sa lahat ng pakikipaglaban niya at pagbawi sa bungo, may mga tanong hindi masasagot ng isang patay. Nakontento si Lam-ang sa sagot ng kanyang ina. Kaya pinasimulan niya ang panibagong paghahanap, ang paghahanap ng isang asawa. Paano kaya kung ang mga bungo ng kanyang ama ang sumagot sa kanyang mga tanong. Paghahanap ba ng asawa ang kanyang gagawin o ibang paghahanap kaya ang kanyang tahakin?

***

Ilang taon bago ang pagkamatay ni Lolo, nakaranas na rin si Dad ng panganib sa buhay. Na-stroke siya noon. Halos magkahawig sa pagkamatay ng ama ni Lemuel sa “Ama”. Bigla na lang siyang nahilo at napaupo sa isang tabi. Pinagkaiba nga lang ay hindi siya namatay sa opisina niya sa bangko. Nadala siya agad sa ospital at naagapan ang kanyang stroke.

Minor lang ang stroke. Hindi yung tipong nakakaparalisa ng kalahati ng katawan, kagaya ng nakikita natin sa TV o sa ibang mga na-stroke. Bagaman nanghina ang kanang bahagi ng katawan ni Dad, agad naman niyang nabawi ang lakas sa bahaging iyon dulot ng ehersisyo. Bagaman pagminsan ay mapapansin ang pagkiling sa kanyang paghakbang tuwing aakpak siya sa kanyang kanang paa.

Bakasyon sa paaralan nang mga panahong ito. Hindi magkandaugaga ang bahay. Bagaman gusto ni Mama na bantayan si Dad, hindi niya magawa dahil kailangan niyang magtrabaho. Hindi hinihintay ng panganganak ang mga doktor. Kaya ako ang pinagbantay kay Dad sa ospital.

Wala kaming pinag-usapang mahalaga. O marahil hindi ko binigyang halaga ang mga pag-usapan namin noon. Kung mahalaga, marahil maalala ko. Ang naaalala ko lang ay naroon ako para sa mga pangangailangan niya. Inakay ko siya pagpunta sa banyo at sinasamahan sa mga pagkuha ng X-ray at iba pang mga eksamenasyon. Iyon na siguro ang panahong pakiramdam ko’y may silbi ako kahit papaano. Ganoon marahil ang pakiramdam ni Dad nang siya ang umako sa mga responsibilidad ng sakit ni Lolo. Bagaman magkaiba ang relasyon namin ni Dad sa relasyon nila ni Lolo, hindi magkasinmasalimuot sigurado iyon, marahil may mga bagay na hindi nagbabago kahit na ano mang henerasyon.

Marahil katulad ni Lam-ang ang lahat ng mga anak. Ayaw nilang dumating ang panahon na bungo lang ang matitira sa kanilang pagkakakilala sa kanilang ama. At kung bungo man ang matira, nais nilang mabawi ang mukhang nasa bungong ito.[23] Si Dad sa kanyang pag-ako sa pag-aalaga kay Lolo. Si Lemuel sa kanyang paggunita sa kanyang ama.

Marahil katulad ni Don Juan ang lahat ng mga ama. May ginagawa silang isang malaking misteryo para sa kanilang mga anak at maging sa ibang tao. Sina Tata Selo at tagapagsalaysay ng “Di Mo Masilip ang Langit” sa kanilang karahasan. Si Attorney sa kanyang pagpapatiwakal. Si Tandang Isko sa kanyang kakaibang pamumuhay. Ang ama ni Lemuel at si Jose sa kanilang paglisan.

Ngunit hindi ito ang tamang sagot. Hindi ito ang pangkalahatang sagot. Marahil ito ang sagot para sa aking sariling mga tanong. Marahil pinili ko ang mga “pamantayang” ito sa sarili kong pagkakauanawa sa mga relasyong lubhang personal.[24]

---

[1] Hindi ako nang-a-advertise. Hindi talaga.

[2] Sa Rediscovering Masculinities: Reason, Language and Sexuality, Victor J. Seidler, (London, England: Routledge, 1991), tinutuligsa ang “unibersal” na paglalarawan sa paglalaki, at maging sa buong sangkatauhang “civilized”: isang walang damdaming nilalang na pinangungunahan ng pag-iisip at rason. Ito ang imaheng nilikha sa Kanluran at isang imaheng tinutuligsa ng mga teoryang feminista. Hindi ko alam kung ang pamantayang Kanluraning ito ay nababagay sa atin o maging sa akin. Alam ko lang, may mga kakulangan ito. Marahil dahil hindi pa napag-uusapan ang ganito.

[3] The interpretation of dreams, Sigmund Freud, translated by James Strachey, (New York: Basic, 1955)

[4] Gustong-gustong ilagay ng mga kapatid ko sa Multiply at Friendster ang kanilang mga larawan. OK lang naman. Cute naman sila. Nanghihinayang naman ako sa paglalagay ng mga photograph ko sa internet dahil hindi naman ako pogi.

[5] “Ang Ideal,” Ma. Ellen L. Sicat, Kuwentong Siyudad, Rolando B. Tolentino, Romulo P. Baquiran Jr., Alwin C. Aguirre, (editors), (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2002) p. 39-41.

[6] Ibid. p. 41

[7] Ayon sa Rediscovering Masculinity ni Victor J. Seidler, mahalaga ang kontrol sa buhay ng isang lalaki. Kailangang nasa tama ang lahat. Kailangang kontrolado ang mga emosyon at mga relasyon sa mga tao. Kailangang kontrolado ang mga tadhana. Kaya hindi kataka-takang magpatiwakal si Attorney nang mawalan na siya ng kontrol, nang unti-unti nang nawawasak ang pinangangalagaan niya pagkalalaking ideal.

[8] Lumalabas na naman ang kontrol. Marahil isa ito patriyarkal na manipestasyon. Kung ano man, hindi uubra ang patriyarka sa pamilya namin. Madaling natatahimik si Dad kapag si Mama na ang nagalit.

[9] “Tata Selo,” Rogelio Sicat, Pagsalunga, (Pasig City: Anvil Publishing Inc., 1995) p. 109-115.

[10] “Di Mo Masilip ang Langit,” Benjamin P. Pascual, Landas sa Bahaghari at Iba Pang Kuwento, (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2003) p. 20-34.

[11] “Violence,” Victor J. Seidler, Recreating Sexual Politics: Men, Feminism and Politics, (London: Routledge, 1991) p. 131-142

[12] Rediscovering Masculinities, Victor J. Seidler.

[13] Ngayon nga’y kinukulit naman nila akong mag-Law.

[14] “Danger, men at work,” David H.J. Morgan, Discovering Men, (London: Routledge, 1992) p. 72-98.

[15] “Mula kay Tandang Iskong Basahan: Mga Tagpi-tagping Alaala,” Jun Cruz Reyes, Utos ng Hari at Iba Pang Kuwento, (Quezon City: University of the Philippines Press, 2002) p. 40-51.

[16] Kahawig ng Pista ng Nazareno sa Quiapo ang Gewang-gewang ng Binangonan. Binubuhat ng mga kalalakihang nakasuot ng puting t-shirt at maong ang Santo Sepulcro at nililibot ito sa bayan. Bilang bahagi ng panata, nag-aayuno ang mga lalaki sa kabuuan ng Kuwaresma. Naging bahagi na si Dad ng trasdisyong ito nong bata-bata pa siya’t malakas ang katawan. Hindi na niya ito magawa dahil sa diabetes. Isang galos lang baka hindi gumaling agad. Kung papansinin, napaka-masculine ng ritwal na ito. Ngunit iba na atang papel iyon.

[17] “Ama,” Eli R. Guieb III, Pamilya, (Quezon City: University of the Philippines Press, 2003) p. 8-25.

[18] Ibid. p. 18.

[19] “Bomba,” Alvin B. Yapan, Nang Mabulag ang Tagapagsalaysay, (Manila: National Commision for Culture and the Arts) p. 46-55.

[20] Oo, totoong may dalawang “asawang” umiyak sa libing ni Lolo. Muntik na akong matawa sa eksenang ito kundi lang nasa sementeryo kami. Hindi magandang lugar ang sementeryo at libing para magtatawa. (Ang sama kong talagang apo.)

[21] “Biag ni Lam-ang,” Mga Epiko ng Pilipinas, Jovita Ventura Castro, et al. (editors), (Lungsod Quezon : Apo Production Unit , 1984) p. 66-114.

[22] The interpretation of dreams, Sigmund Freud.

[23] Lam-ang complex? Ang samang pakinggan.

[24] Marahil masyado pang maaga upang gawin ko ang pag-aaral na ito. Ano ba naman ang alam ko sa pagiging ama? Sa ngayon, sapat na ang pagiging anak at apo. Darating pa ang iba pang mga bagay. Hanggang dito na lang muna. Maraming salamat.

Ang Moderno sa Nayon: Mordernidad ni Charles Baudelaire at ang kuwentong “Talambuhay ng Aming Nayon” ni Macario Pineda

Ayon sa “The Painter of Modern Life” ni Charles Baudelaire:¹

“Beauty is made up of an eternal, invariable element, whose quantity it is excessively difficult to determine, and of a relative, circumstantial element, which will be,... ...the age, its fashions, its morals, its emotions.”²

[Binubuo ang kagandahan ng isang eternal at di-nagbabagong elementong napakahirap sukatin, at isang relatibo’t nagbabagong elementong nakabatay sa panahon, sa kani-kanilang panlasa, moralidad at emosyon.]

At bagaman binubuo ng dalawang elementong ito ang kagandahan, buo ang pagdanas natin ng kagandahang ito. Ganito ang pagtingin kay Baudelaire sa kagandahan bilang isang pagbatikos sa labis na pagbibigay pansin sa sining na nalikha noong mga nakalipas na panahon habang binabalewala ang mga likhang sining sa kanyang kasalukuyang panahon. Kaya’t binigyang pansin ni Baudelaire ang pangalawang elemento ng kagandahan sa kanyang pagtataguyod sa “modernidad”. Para kay Baudelaire, ang pag-unawa at pagbibigay-buhay gamit ng sining ng mga kaugalian at partikularidad kanyang panahon matatagpuan ang tunay na henyo ng isang artista.

Sa kontekstong Filipino, hindi ang nayon kundi ang siyudad ang pinagluluklukan ng ating pag-unawa sa “moderno”. Ngunit bakit kinakikitaan ng mga aspektong “moderno” ang mga kuwento ni Macario Pineda? Isang nayon ang pangunahing tagpuan, maaaring tingnan na rin bilang tauhan, sa maikling kuwentong “Talambuhay ng Aming Nayon” ni Macario Pineda.³ Paulit-ulit lamang daw ang buhay sa nayong ito ayon sa tagapagsalaysay ng kuwento. May moderno ba sa nayon ni Pineda? Ito ang gusto kong masagot gamit ang sanaysay ni Baudelaire.

Para kay Baudelaire, ang isang artista ay isang flaneur na may kakayahang magmasid. Bagaman tamad ang pagkakatingin sa mga flaneur, nasa kanila ang kakayahang magmasid sa kaugalian, gawi, panlasa, at paniniwala ng balana.

Mahihinuha ang ganitong katangian ng flaneur sa tagapagsalaysay ng “Talambuhay ng Aming Nayon”. Bahagi siya ng pangkalahatang kamalayan ng nayon ngunit lampas pa dito. May isang mahiwagang pag-unawa ang tagapagsalaysay sa buhay ng nayon. Mula sa mga kapanganakan, pag-iibigan, kamatayan, at iba pang-araw-araw na gawain, nagbibigay ng isang pananaw sa buhay ang tagapagsalaysay at di lamang sa nayon. Sinasalaysay niya ang pang-araw-araw na buhay ng nayon habang sinisingitan ng mga partikular na anekdota ang kabuuang kuwento. Katatagpuan ng lungkat at tuwa, hindi ibig sabihin nito’y nakikiramay ang tagapagsalaysay sa buhay ng mga taganayon. Ayon sa introduksiyon ni Soledad Reyes para sa kalipunang isinaayos niya, “Tanging ang tinig lamang ng persona ang kakikitaan ng protesta at malaking panghihinayang sa harap ng pagtanggap ng mga tao sa ideolohiyang sumisiil sa kanilang buhay.” ⁴

Kaya’t hindi lamang flaneur ang hinihingi ni Baudelaire kundi kakayahang umunawa. At nagagamit ng artista ang pag-unawa sa kamalayang ito sa kanyang sining. Ang pag-unawang ito ang nagbibigay-laman sa pangalawang elemento ng kagandahan, isang kagandahang kakikitaan ng modernidad.

Maaaring bumalik sa tanong, may moderno ba sa “Talambuhay ng Aming Nayon”? Maaaring sabihing pastoral ang kuwento. Ngunit kung titingnan ang pagkakaunawa ni Baudelaire sa moderno at ang pananaw sa buhay ng tagapagsalaysay, maaaring sabihin kakikitaan ng isang modernong pag-unawa at sensibilidad ang kuwento. Kagaya nga ng sinabi ni Soledad Reyes sa kanyang intoduksiyon, kritikal ang tagapagsalaysay sa kawalan ng pinatutunguhan ng nayon. ⁵ Nauunawan ng tagapagsalaysay ang buhay sa nayon. Isa iyong walang tigil na siklo ng pagkabuhay at pagkamatay kung saan ang mga partikular na karanasan ng isang indibidwal ay lumilipas at nakakalimutan, kagaya ng kabaitan ni Ka Huli tuwing bagyo, dahil sa walang humpay na puwersa ng pananalig sa kabutihan ng kalikasan at ng nayon. Hindi kailangang nakikiramay ang isang pintor ng modernidad sa kanyang panahon. Kailangan lamang niyang hanguin ang kanyang natatanaw bilang sangkap sa kanyang pagbuo ng kagandahang may eternal.

Kaya’t nakaaangat ang tagapagsalaysay na ito ng “Talambuhay ng Aming Nayon” kumpara sa mga kasamahan niya sa nayon. ⁶ Tanging siya lamang ang nakakabatid ng mga pang-araw-araw at partikular na pangyayaring laganap sa nayong iyon. Bagaman ginagamit ang mga panghalip na “kami” at pang-aring “amin”, mayroon siyang personal na pagtataya sa mga nangyayari sa loob ng nayon. Sa kanya nanggagaling ang katatawanan o kalungkutang mababatid sa kuwento. Hindi lamang isang payak at pangkaraniwang paglalahad ang ginamit sa kuwento. Sabi nga ni Reyes, “matulain” ang buong daloy ng buhay sa loob ng kuwento, may mga puwang na lumilikha ng isang iba pang kahulugan.⁷ Masasabing mayroong sinasabi sa di sinasabi ang kuwento. Dahil sa taos na pagbibigay ng pansin sa kolektibo, nalulunod ang indibidwal. Nagiging isang anekdota lamang ang kanilang buhay sa loob ng talambuhay ng nayon. Kaya’t umaangat ang tagapagsalaysay. Sa kanyang pagsasalaysay sa kanyang pagkakaunawa sa nayon, naililigtas niya ang kanyang sarili sa pagkalunod.

Bagaman kaisa siya sa balana ng nayon, isang flaneur, nakakaangat din siya sa lahat, isang dandy. Bagaman may isang masamang pagkakahulugan ang dandy sa panahon ni Baudelaire, isang “modernong aristokrasya” ang mga ito para sa kanya. ⁸ Tinutuligsa ng isang dandy ang mga “trivial” na bagay. Ginagawa lamang ng mga dandy ang sa tongin nila’y mahalaga o marangal. Kaya’t may “pride” o yabang ang dandy, mapagmataas sila dahil sa pagpapahalagang ginagawa nila. At dahil din dito may kalamigan para kay Baudelaire ang mga dandy.

Ngunit isa rin lamang silang panawid mula sa pabagsak na piyudalismo patungong demokrasya. Kaya’t sa isang pagbabasa, isang pagtutulay ang ginagampanan ng tagapagsalaysay ng kuwento para sa mga taganayon. Ayon kay Reyes, “Rasyonal na plano sa buhay at hindi irasyonal na pagsandig sa tadhan ang dapat paunlarin ng mga tao, subalit nananatiling bulag ang mga tao sa kahalagahan nito.” ⁹ Tinataguyod ng tagapagsalaysay ang pagbabago tungo sa isang rasyonal na kamalayan ng mga taganayon. Ngunit kaiba sa mga dandy, na may nostalgia para sa nakaraang panahon ng aristokrasya at may kaunting pagsalungat, ang tagapagsalaysay ay pagtataguyod para sa rasyonal, isang katangiang katatagpuan sa demokrasya ng Kanluran.

Ganoon din, bagaman pastoral ang kuwento, halo ng biyaya at lupit ang larawan ng kalikasan sa loob ng kuwento. Mayroong pagkain na maaaring makuha mula sa kalikasan ngunit may maaaring magkaroon ng panahon ng kasalatan at kalamidad dulot ng bagyo. Para sa kuwento, hindi sa kalikasan kakikitaan ang “kagandahan” sa loob ng kuwento kundi sa pagsasalaysay ng nayon. Para kay Baudelaire, ang kalikasan ay kawalan.¹⁰ Maaaring balikan ang kaniyang depenisyon ng kagandahan upang mahinuha kung bakit ganito iyon. Binibigyang halaga ni Baudelaire ang relatibo’t partikular na elemento ng kagandahan, ang elementong kakikitaan ng galing ng artista, ng tao. Kaya’t nasa paglalarawan ng buhay nakukuha ang kagandahan ng isang likhang sining. Kaya’t “maganda” ang kuwentong “Talambuhay ng Aming Nayon” dahil sa paglalarawan nito sa relatibong elemento upang makabuo ng isang matingkad na uri ng kagandahan, isang kagandahang modernong-moderno. Sa kanyang paglikha ng isang nayong buhay na buhay ngunit sabay ding naghihingalo, binabagtas ng tagapagsalay ang eternalidad ng kagandahan at pati ang partikularidad nito.


[1]Charles Baudelaire, “The Painter of Modern Life” sa Vincent B. Leitch, Ed., The Norton Anthology of Theory and Criticm (New York: W. W. Norton and Company, 2001) p. 792-802
[2] Ibid. p. 793
[3] Macario Pineda, “Talambuhay ng Aming Nayon” sa Soledad Reyes ed., Ang Ginto sa Makiling at Iba Pang Kuwento (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1990) p. 63-77
[4] Soledad Reyes, “Introduksiyon,” Ang Ginto sa Makiling at Iba Pang Kuwento. p 32.
[5] Ibid.
[6] Isa siyang indibidwal sa loob ng nayon at hindi lamang isang kolektibong tagapagsalaysay dahil sa simula ng ika-14 na bahagi ng kuwento, “akin” ang panghalip na ginamit ng tagapagsalaysay sa halip ng “amin” na ginagamit sa kabuuan ng kuwento.
[7] Reyes, , “Introduksiyon,” Ang Ginto sa Makiling at Iba Pang Kuwento. P. 30
[8] Baudelaire, “The Painter of Modern Life,” The Norton Anthology of Theory and Criticm. P. 799
[9] Reyes, , “Introduksiyon,” Ang Ginto sa Makiling at Iba Pang Kuwento. P. 32
[10] Baudelaire, “The Painter of Modern Life,” The Norton Anthology of Theory and Criticm. P. 800

Panimula ko para sa aking Portfolio

Panimula

May pinanggagalingan ang lahat ng mga bagay. Ika nga ni Santo Tomas, “Now whatever is in motion is put into motion by another...” At ganoon ang isang teksto. Gumagalaw ito sa panahon at may sariling buhay pagkatapos mailatag sa papel. Ngunit hindi maikakailang nanggaling mula sa akin ang lahat ng mga nakasulat sa portfolio na ito. Bagaman, hindi kagaya ng Diyos, hindi naman babalik sa akin ang lahat ng sinulat ko. Kaya maraming pagbasang maaaring makuha mula sa mga likha ko. (Kagaya ng mga pagbasang inihain ng mga panelist noong nakaraang Ateneo-Heights Writer’s Workshop. Hindi pa rin ako makapaniwala sa mga interpretasyong malayong-malayo mula sa una kong intensiyon.)

Kaya bakit ko pa ba susulatin ang malikhaing proseso ko? Hindi rin naman ito sasanggunian o papansinin. Bukod sa pagiging requirement, yabang marahil ang magbubugso sa akin na mag-iwan ng tanda. “Akin ka, akin ka, akin ka. At ganito kung paano ka ginawa.” Ito marahil ang magiging layon. Pero kalimitan, ika nga ni Aristoteles, may mga mas matatataas na layon ang ating mga ginagawa, hindi lang tayo malay sa mga ito.

Mga Pinanggagalingan

Nahahati sa dalawa ang portfolio na ito, ang bahaging non-fiction at ang bahaging fiction. Personal na mga sanaysay ang kalakip sa bahaging non-fiction. Kaya hindi masalimuot ang pagsusulat sa mga ito. Isinulat ko lamang ang mga alaala at gunita ng aking buhay. Marahil mas makikilala ako kung babasahin ang mga sanaysay na mga ito kumpara sa mga kuwento ko. Isang lang na paglalahad ng aking personal na kasaysayan ang kabuuang layon ng mga sanaysay na ito.

Iba naman kabuuang proseso ng aking paglikha ng mga kuwento. Kumpara sa non-fiction, na nanggagaling sa bodega ng alaala, parang namimingwit sa malaking dagat, o pagminsin sa hangin, ang pagsusulat ng isang kuwento. Nag-iiwan ka ng pain ngunit, kadalasan, walang nahuhuling may halaga. May mahigit 70 simulain ng mga kuwento sa aking folder sa computer. Isang pangungusap o isang talata lamang ang karamihan sa mga simulain na ito. Ngunit may ibang mga simulain na isa o dalawang pahina ang haba na hindi ko na matuloy-tuloy dahil nawalan ako ng gana sa kanina. Bagaman magaganda ang mga ideya na nasa likod ng mga kuwento, kalimitan walang kuwentong nabubuhay pagkatapos ng isang pahina ng mga titik, salita, at talata.

Mahaba ang pinagdaanan ng mga kuwento sa portfolio na ito. Maraming oras ang ginugol ko sa pagsusulat at pagrerepaso at maaaring oras pa ang gugugulin ko sa mga kuwentong ito sa darating na panahon.

Ang Kuwento ng Bawat Kuwento

Kalakip sa portfolio na ito ang 13 sanaysay at 12 maikling kuwento. Kagaya ng sinabi ko, may iisang pinanggaling ang mga sanaysay at hindi masalimuot ang buong proseso ng pagsusulat ng mga sanaysay kung ikukumpara sa mga kuwento.May sariling kuwento ang bawat kuwento sa portfolio na ito. Kaya naisip kong mas mabuting bigyang pansin ang proseso ng bawat kuwento upang mas malinaw na mapansin ang pagkakapareho ng pagbuo ng bawat kuwento.

Ang Mahiwagang Baha ng Bundok Banahaw

Nasulat ko ang kuwentong “Ang Mahiwagang Baha ng Bundok Banahaw” noong Setyembre 2004 para sa klaseng Fil 119.2 (Malikhaing Pagsulat: Maikling Kuwento) kung saan naging guro ko si G. Alvin Yapan. Pauwi ako galing klase, katatapos lang ituro sa klase ni G. Yapan ang magic realism, at tinamaan ako ng inspirasyon. Sumagi sa isipan ko ang tsismis na sinabi ni Mom sa akin dati (hindi ko na maalala ang kung kailan) na sa dami raw ng mga itinatayong subdibisyon sa San Pablo, matatabunan ang mga bukal ng Bundok Banahaw at sasabog ito. At noong hapong iyon, napaisip ako, paano nga kaya kung mangyari ‘yon? Ngunit alam kong mahirap pagkatiwalaan ang inspirasyon. Napagdesisyonan kong umidlip muna bago ko sundin ang inspirasyon. Ngunit ayaw akong patulugin ng kuwento. Sinimulan ko agad ang pagsusulat at natapos ang kuwento sa loob ng siyam na araw. Naipasa ko ang unang draft para sa klase ilang araw bago ang deadline.

Ngunit maraming mga repaso ang pinagdaanan ng kuwentong mula sa unang draft hanggang sa publikasyon nito sa “Salamin.” May mga binago sa simula at katapusan. May mga bahagi akong tinanggal at dinagdag. Sa kabuuan, hindi ko alam kung ano nga ba talaga ang gusto kong sabihin sa kuwentong ito. Isang itong kuwento na masarap sulatin. Walang inhibisyon akong naramdaman. Hindi ko na inisip ang “realismo” at naglaro na lamang ako. Marahil mahalaga ang ganoong atitud para sa akin. Isang malaking paglalaro ang pagsusulat ng mga kuwento.

Pagdadalang-tao ng Isang Ama

Nasulat ko ang kuwentong ito noong Abril 2005 at naging isa sa tatlong kuwentong ipinasa para sa klaseng FA 106 (Writing Seminar: Fiction) noong tag-araw kung saan naging guro ko si G. Edgar Samar. Sinimulan ko ang pagsusulat ng kuwentong ito pagkatapos ng Ikalawang Semestre ng Taong Pampaaralang 2004-2005. Si Dad naman ang naging ispirasyon ko sa pagsusulat ng kuwentong ito. Naalala ko ang kuwento sa akin ni Dad tungkol pagbubuntis ni Mom sa akin. Kuwento niya, isang gabi, may narinig daw siyang tiktik sa labas ng bahay. Kumuha siya ng itak at lumabas ng bahay para harapin ang parating na aswang. Ang nakakayamot sa kuwentong ito ni Dad, hindi niya sinabi kung may nakita nga ba siyang aswang o kung ano man. Nangati ang imahinasyon ko. Kaya naging isang fill-in-the-blanks ang pagsusulat sa kuwentong ito. Pinaglaruan ko na lang ang ibinigay na alaala sa akin ni Dad. Kaya naging matagal ang pagsusulat ko ng kuwentong ito. Halos tatlong buwan. Mahirap marahil magsulat sa isang karanasang hindi ko nararanasan, kagaya ng pagiging ama.

Ang Panata sa Pagbuhat ng Patay na Kristo

Nasulat ko ang kuwentong ito noong Mayo 2005 bilang panghuling kuwentong pinasa ko para sa FA 106. Batay ang kuwentong ito mula sa aking mga karanasan sa mga Mahal na Araw na dinalo ko sa Bayan ng Binangonan, Rizal. Taga-Binangonan kasi si Dad bago niya napakasalan si Mom. Manipis talaga ang banghay ng kuwento. Ngunit mas gusto kong tingnan ang kuwento bilang isang kuwento ng mga pandama. Amoy ang palagi kong naaalala sa mga Prusisyon at Gewang-gewang ng Binangonan. Ito ang nagmistulang motif ko sa kabuuan ng kuwento. Nasulat ko siya sa loob lamang ng tatlong araw.

Ang Kakaibang mga Larawan ng Channel 98

Naisulat ko ang kuwentong ito noong Hunyo-Hulyo 2005 at ito ang isa sa dalawang kuwentong ipinasa ko para sa ika-11 Ateneo-Heights Writers’ Workshop na ginanap noong Hulyo 29-31, 2005. Masasabi kong mula ang kuwentong ito sa aking personal na pagkahumaling sa TV. Masalimuot ang aking pagsusulat ng kuwentong ito. Maraming mga planong hindi natuloy at mga tauhang pinutol, kagaya ng mga karakter na tinanggal at mga plot twist na hindi natuloy. Kaya siguro nabansagang “hilaw” ang kuwentong ito ng Panel noong Workshop. Ngunit kinuha ko ang kanilang mga payo pinag-igi ang kuwentong ito upang “huminog” naman, kahit kaunti.

Huli’t Unang Gawa ng Pag-ibig

Sinulat ko ang kuwentong ito sa pagitan ng pagsusulat ko ng mga kuwentong bahagi ng kalipunan para Practicum. Inspirasyon ko ang isang balita noong Disyembre tungkol sa isang taong iniwan ang isang singsing. Nakakakungkot ang kuwento at, sana, nahuli ko, kahit kaunti, ang kalungkutan na iyon.

Tuwa

Sinulat ko rin ang kuwentong ito sa pagitan ng pagsusulat ng kuwento para sa Practicum. Masasabi kong isa itong pagra-rant dahil wala naman talaga akong gustong gawin. Naglalabas lang ako ng “frustration” mula sa pagsusulat para sa Practicum. Kaya napaka-morbid. Medyo stressed.

Cleaning A House After Thousands of Frogs Explode

Naisulat ko ang kuwentong ito noong Setyembre 2005 para sa FA 111.3 (Writing Workshop: Fiction) kung saan naging guro ko si G. BJ Patiño. Isa itong halimbawa ng flash fiction. Batay ang kuwentong mula sa mga pangyayaring nabasa ko sa isang pond sa Germany kung saan hindi maipaliwanag na nagputukan ang mga palaka doon.

Mala-news article ang unang draft ko nito. Dahil nga siguro galing ito mula sa isang balita. Ngunit pinagpasyahan kong gawin itong tunay na kuwentong mas “dynamic.” Medyo static kasi ang isang news article kumpara sa isang karaniwang kuwento. Mahirap makita ang sikilohiya ng mga tauhan sa balita. Puros impormasyon lang siya, walang katauhan.

Paglalayag habang Naggagala ang Hilaga

Naisulat ko ang kuwentong ito noong Abril-Mayo 2005. Ito ang pangalawa sa tatlong kuwentong ipinasa ko, ulit, para sa FA 106. Ito rin ang isa sa dalawang kuwentong ipinasa ko para sa Ateneo-Heights Writers’ Workshop. Ito ring kuwentong ito ang isa sa limang kuwentong bahagi ng aking panapos na kalipunan bilang isang magtatapos sa Creative Writing. Noong Oktubre ng taong 2004, nakapanood ako ng isang dokumentaryo sa Discovery Channel patungkol sa paghina ng magnetic field ng mundo. Natuwa ako sa mundong ipinakita ng dokumentaryo.

Ngunit ramdam kong hindi pa ako handang isulat ang kuwento. Kaya noong nakaraang tag-araw ko lang naisulat ang kuwento. Maraming mga ideya mula sa ibang naudlot na mga proyekto ang nagsama-sama para sa kuwentong ito, ang ideya ng kawalan ng teknolohiya, ang karansang Diaspora ng Filipinas, at ang karanasan ng paglalakbay sa mundong walang kasiguraduhang hilaga.
Isa rin itong paglalaro sa forma ng maikling kuwento. Ginusto kong mahuli ng forma, isang naggagalang istilong kagaya ng sa isang pakikipag-usap, ang pakiramdam ng paggagala. Hindi lang sana tungkol sa paggagala ang kuwentong ito kundi paramdaman rin ng mga mambabasa ang karanasan ng paggagala, at ganun din, ang karanasan ng pagkatagpo.

Pagkatapos ng Paglalayag

Ito ang “sequel” ng “Paglalayag habang Naggagala ang Hilaga.” Nahihiya akong isama sito sa portfolio na ito. Hindi ko talaga gustong sulatin ito. Ngunit napilitan ako dahil hindi maganda ang naging bunga ng isa sa limang mga kuwentong pinlano ko para sa Praticum. Nagmumukha ang kuwentong ito na isa lamang mumurahing kopya. At ayaw ko na talagang galawin ang kuwentong nilalaman ng “Paglalayag...” dahil mas maganda itong palawakin bilang isang nobela. Ngunit, sa hinuha ko, hindi ko pa kayang magsaulat ng nobela dahil hindi pa buo ang aking disiplina.

Mga Bagay sa Loob ng Silid ng Nakaraan

Nasulat ko ang kuwentong ito noong Setyembre 2005 at bahagi ng kalipunan ko para sa aking pagtatapos. Iisa lang ang mundo ng kuwentong ito at ng kuwentong “Paglalayag habang Naggagala ang Hilaga.” Hindi mahalaga kung hindi pa nababasa ng mambabasa ang “Paglalayag…” dahil tinangka kong tumayo nang mag-isa ang kuwentong ito. Isa itong kuwento ng salimasim sa mga mga bagay na naririto pa rin. Kaya nahirapan akong isulat ang kuwentong ito. Nahapit ang aking kakayahang magkuwento. Dumaan sa rebisyon ang halos kalahiti ng unang draft. Nahirapan ako nang lubos sa kuwentong ito.

Exodo

Tatlong buwan rin ang ginugol ko sa kuwentong ito. Mula Octubre hanggang Disyembre. Matagal ang buong proseso dahil sa matinding mga damdamin ng kuwento na pilit kong inilahad nang hindi puno ng sentimentalidad. Medyo komplikado rin kasi ang pangunahing tauhan kaya nahirapan ako. Marami rin kasi akong nasasaging mga ideya, mula sa relihiyon at pilosopiya, na mahirap naman talagang pagsulatan ng isang kuwento. At hindi rin kai ako nakapaglaro. Nawala ang ganoong atitud. Dahil siguro “required” siya. Pero ginawa ko ang lahat ng makakaya ko at alam ko sa pagsusulat ng kuwentong ito.

Isang Sulat ng Pag-Asa

Ito ang huli kong kuwento para sa Practicum. Natapos noong Enero. Batay ito sa isa sa nabanggit na bagay sa “Paglalayag habang Naggagala ang Hilaga.” Aaminin kong piga na ako ng mga panahong ito kaya ganito lang kahaba ang kuwento. Mahirap ngang sabihing kuwento ito. Mas magandang sabihing isa na lamang itong ehersisyo.

Mga Mababatid sa Kasaysayan ng Aking Pagsusulat

Ang isang paulit-ulit na tema na sa aking mga kuwento ay ang karanasan ng pagkawala o pagkakaroon at kung paano makikiayon ang mga tauhan sa mga pagbabagong dulot ng pagkawala at pagkakaroon. Makikita ito sa lahat ng mga kuwento ko. Parang nagsisilbing catalyst ang karanasan ng pagkawala o pagkakaroon sa aking pagkauna sa kalikasan ng tao. Mahirap lubusang maunawaan ang isang tao kung nasa isang “pangkaraniwang” sitwasyon. Kailangan silang pagalawin ng pagkawala o pagkakaroon.

Isa pang mahalagang aspeto na nagkakapareho ang mga kuwento ay sa forma ng mga ito. Mahilig ako sa mga pag-uulit-ulit at kalimitang “fragmented” ang mga kuwento. Mahilig rin akong pagbigay ng pagtatambal sa loob ng mga kuwento ko, pagtatambal ng nakaraan sa kasalukuyan, ng mga katangian, ng mga tauhan, ng mga gawa.

Kadalasan din, nanggagaling sa mga balita o tsismis o sabi-sabi ang inspirasyon ng mga kuwento ko. Ngunit hinahanapan ko ang mga ito ng mga pamamaraan upang mapaglaruan ang mga pinagbabasihan kong mga kuwento. Kaya mahalaga sa akin ang paglalaro sa forma. Hinahanapan ko ng akmang forma ang mga kuwento ko at doon nagsisimula ang paglalaro.

Panapos

Sinabi dati ni Sir Yapan sa klase namin sa Fil 119.2 na “fifty-fifty” ang pagsusulat ng kuwento. Limampung pursyento ay intensiyonal, hindi naman sa isa pang limampu. Kaya mahirap sabihing buo ang ibinahagi ko sa sanaysay na ito. At sa kabuuan ng teksto, isa lamang na perspektiba ang ibinibigay ko mula sa milyon-milyon pang iba, kahit na sabihin kong akin ang mga likhang ito.

Pagpapakita ng Lakas (Isang Pag-unawa sa “General Information on the Pilipino Langauge” ng Surian ng Wikang Pambansa)

Pagpapakita ng Lakas
(Isang Pag-unawa sa “General Information on the Pilipino Langauge” ng Surian ng Wikang Pambansa)

Panimula

Malinaw sa panimula ng “General Information on the Pilipino Language” ang hangarin ng Surian ng Wikang Pambansa, ang pagpapakita kung gaano kahirap ang kanilang trabaho at ang trabahong kanilang nagawa na sa pagpapalaganap ng Wikang Pilipino. Ngunit kailangan rin nating pansinin kung bakit kinailangan ng Surian na maglathala ng ganitong uri ng babasahin. Ang Surian ang naging bunton ng maraming kritisismo’t batikos sa kanilang pamamalakad at pagtaguyod sa Wikang Pilipinong nakabatay sa Tagalog. Ganoon din, nagiging maingay na rin ang mga grupong laban sa Tagalog sa pagsisimula ng Constitutional Convention ng 1971-1972.

Kaya masasabing isang sagot itong lathalang aking tatalakayin sa mga batikos na ibinabato sa Surain. Ngunit, imbes na sagutin nang harap-harapan ang mga batikos na ito, ginawa lamang ng Surian ay bigyang pansin ang kalagayan at hinaharap ng Wikang Pilipino at umasang mapaniwala dito sa inilabas nilang kabatiran.

Buod

Introduksiyon

Malinaw sa unang pahina pa lamang ng “General Information on the Pilipino Language” ang ninanais na makamit ng Surian sa kanilang paglathala ng nasabing lathala. Una, ipakita ang maraming problemang hinaharap ng Surian sa paghubog at pagpapalaganap ng isang wikang pambansa. Pangalawa, magbigay ng isang mas malinaw na pagkaunawa sa gawa ng Surian batay sa mga patakarang itinaguyod ng Surian. Pangatlo, magbigay ng kapaki-pakinabang na impormasyon sa Wikang Pilipino at tapat na pagsusuri sa sitwasyon nito bilang wikang pambansa. At pang-apat, paglalatag ng maaring hinaharap ng Wikang Pilipino.

I. Pilipino sa loob ng Ating mga Batas at Kautusan

Dito sa bahaging ito ng lathala, sinipi ng Surian ang iba’t ibang mga batas at kautusan ukol sa Wikang Pilipino. Unang sinipi ang kontrobersiyal na Artikulo XIV Section 3 ng Saligang Batas ng 1935. Isa itong pagpapakita ng “constitutional” na pinag-uugatang kapangyarihan ng Surian.

Sunod na binanggit ay ang iba’t ibang batas patungkol sa wika, kagaya ng CA 184 na inamendahan ng CA 333. Sunod namang sinipi ang CA 570 na naglilinaw sa kalagayan ng “Filipino National Language” bilang isa sa mga opisyal na wika ng Republika ng Filipinas. Inilalayon rin ng batas ang paglathala ng mga textbook na gagamitin para sa pagtuturo at pagpapalaganap ng Wikang Pilipino. Ipinapakita ng pagsiping ito ang kapangyarihan ng Surian para aprubahan o di-tanggapin ang mga textbook patungkol sa Wikang Pilipino.

Sunod, ipinaliwanag kung bakit batay sa Wikang Tagalog ang Wikang Pilipino. At pangunahing sinisipi sa batayang ito ay ang Saligang Batas ng 1935. Alinsunod sa batas, ginawa ng Surian ang nakatakdang trabaho nito. Pinili ang Tagalog, alinsunod sa batas. Inaprubahan ito ni Pangulong Quezon, alinsunod sa batas. At pormal na ginawang opisyal na wika ng Filipinas, alinsunod sa batas.

Sunod namang sinipi ang hatol ng korte patungkol sa kasong isinampa laban sa Surian dahil sa pagpili nila ng Tagalog. Sunod-sunod ang pagpabor ng Korte sa panig ng Surian mula sa iba’t ibang nibel ng korte. At ayon sa sinipi ng Surian, labas na sa kapangyarihan ng korte ang pagsuri at iisantabi ng pagpili ng Surian dahil tinanggap na ito ng mamamayan at ng pamahalaan ang panukala batay sa CA 570 na inaprubahan ng Kongreso noong Hulyo 4, 1946.

Sinipi naman ng Surian ang iba’t ibang mga kautusang inilabas ng Kagawaran ng Edukasyon. Una, ang kautusan ng Kagawaran ng Edukasyon at Kawanihan ng Pampublikong Paaralan noong 1959 na tawaging “Pilipino” ang wikang pambansang ituturo nila. Pangalawa, ang kautusan ng Kagawaran ng Publikong Pagtuturo at Kawanihan ng Edukasyon noong Abril 12, 1940 para ituro ang Wikang Pilipino sa lahat ng ika-apat na taon sa mataas na paaralan sa lahat ng paaralan sa Filipinas. Pangatlo, ang pagtuturo ng Wikang Pilipino, di lamang sa ika-apat na taon, pati na rin sa ikalawang taon ng kolehiyo. Panghuli, ang kautusang naglalaan sa bawat lathalaing pampaaralan ng kolum o seksiyon para sa Wikang Pilipino. Ipinapakita ng mga pagsiping ito ang mga ginawa ng Kagawaran ng Edukasyon para sa pagpapalaganap ng Wikang Pilipino.

II. Pilipino sa Pamahalaan

Ipinakita naman sa bahaging ito ang iba’t ibang ginawa ng Pamahalaan para itaguyod ng Wikang Pilipino. Binanggit ang pagbibigay suporta sa Surian ng mga Pangulo mula kay Quezaon hanggang kay Marcos. Binanggit naman ang pagtatalumpati gamit ang wikang Pilipino ng ilang Senador at Kongresista sa loob ng Kongreso. Binanggit din ang paggamit ng Pilipino sa mga korte. Nagbanggit ang Surian ng mga halimbawa ng nasabing paggamit ng Pilipino sa loob ng korte. Sinipi pa mismo ang proklamasyon ng Korte Suprema sa bago nitong patakaran para tanggapin ang Pilipino bilang iisa sa mga opisyal na wika ng mga dokumento.

Binanggit din ang paggamit ng Pilipino sa iba’t iba pang ahensiya at dokumento ng pamahalaan, mula sa Sandatahan, sa Opisina ng Koreo, sa Pambansang Salapi, sa Visa, sa mga diploma, at sa mga pangalan ng mga gusali. Binabanggit din ang mga programa ng pamahalaan para sa pagtataguyodng Wikang Pilipino sa mga empleado nito. Halimbawwa ay ang mga pagbibigay ng mga seminar at pagtatanghal ng Linggo ng Wika.

III. Pilipino sa Edukasyon

Sa bahaging ito, ipinakita ang malawakang pagtuturo ng Wikang Pilipino sa iba’t ibang antas sistemang edukasyon ng Filipinas. Nangunguna sa bahaging ito ang pagbanggit sa paglaganap ng pagtuturo sa kolehiyo ng mga kursong may espesiyalisasyon sa Wikang Pilipino. Sinipi rin ang isang memorandum ng Direktor ng Kawanihan ng Pampublikong Paaralan patungkol sa laganap ng pagtuturo ng Pilipino paggamit dito bilang wikang panturo sa mga distrito sa buong Filipinas. Binanggit din ang mga paaralan at institusyon sa ibang bansa na nagtuturo ng mga kurso sa Wikang Pilipino.

IV. Pilipino bilang Wikang Panturo sa UP

Nakasaad sa bahaging ito ang kasaysayan ng programa ng Unibersidad ng Pilipinas (UP) upang gamitin ang Wikang Pilipino sa pagtuturo sa mga kurso. Nagsimula ang paggamit ng Pilipino sa UP bilang isang eksperimento noong Taong Pampaaralang 1968-1969. Dahil naging malakas ang interes at suporta sa programa, naglabas ng isang patakaran na nagbibigay ng lubos na pagtangkilik sa paggamit ng Pilipino bilang wikang panturo sa loob ng unibersidad.

Naging lubos ang pagtanggap sa Pilipino. Higit kalahati sa mga klaseng Pisika ay itinuro sa Pilipino. Mismong sa mga kursong Ingles ay itinuro sa Pilipino. Tinangkilik rin ang paggamit ng Pilipino sa mga klase at pagsulat sa mga papel eksamen, tesis, atbp. Ipinanukala rin ang pag-aaral ng mga mag-aaral sa unang taon ng tatlong kurso sa Pilipino.

Dahil sa tagumpay sa pagtanggap ng Pilipino sa UP, nagbigay ng tatlong probisyon ang Surian na maaaring idagdag sa Saligang Batas o kaya nama’y bilang isang pambansang patakaran. Una, ang pagtanggap sa Pilipino bilang wikang panturo sa mga kurso’t aralin sa lahat ng mga paaralan sa Filipinas, kasama na ang mga kolehiyo’t unibersidad. Pangalawa, ang paghubog sa mga mag-aaral ng mahusay na pagsusulat, pagsasalita, at pag-iisip sa Pilipino. At pangatlo, pangangailanganin ang mga mag-aaral, mula elementarya hanggang unibersidad, na kumuha ng mga kurso para sa kasanayan at mapagpalago sa Wikang Pilipino. Nirekomenda rin, para mabilis ang pagpapatupad ng mga probisyon, ang paggawa ng mga textbook at diksyunaryong Pilipino at iba pang materyales na magagamit ng mga mag-aaral.

V. Mga Programa sa Pagsasanay ng Guro at Paghahanda ng mga Materyales sa Pilipino

Sa bahaging ito, nakasaad ang pagsasanay na nakukuha ng mga guro upang maging handa para sa pagtuturo ng Wikang Pilipino. Itinala ang mga hangarin ng pag-aaral para sa Bachelor of Science in Education (B.S.E.) at B.S. Elementary Education (B.S.E.Ed.). Binanggit din ang mga programa ng iba’t ibang kolehiyo’t unibersidad na mayroong B.S.E. at B.S.E.Ed na may espesiyalisasyon sa Pilipino.

Nakasaad din sa bahaging ito ang Advanced Teacher-Training Program sa UP. Ang programang ito ay pinangungunahan ng UP at Kawanihan ng Pampublikong Pampaaralan para pagsanayin ang piling mga guro sa Ingles at makakuha ang mga piling mga guro ng titulong graduado. Sinang-ayunan ang programa noong 1963. Noong 1967, pinalawak ang programa para makasama ang mga guro sa Pilipino’t Espanyol. Noong 1971 naman, inaprubahan ang pagkakaroon ng non-degree o certificate program. Dahil sa Advanced Teacher-Training Program, ang Department of Language Teaching ng UP ay nagbibigay ng Master of Arts in Teaching Pilipino as a Second Language at Master of Education in Second Language Teaching. Kasama sa mga kursong itinuturo ay mga kursong patungkol sa paghahanda sa materyales para pagtuturo ng Pilipino.

Hinusgahan naman ng Surian ang mga programa ng lahat ng mga paaralan at mayroon silang dalawang sinabi. Una, maliban sa Philippine Normal College, UP, at University of the East, ang mga programang graduado ibinibigay ng mga kolehiyo’t unibersidad ay hindi nakatutok sa pagtuturo ng wika kundi nakatutok sa Panitikang Pilipino. Pangalawa, kakaunti lamang ang mga mag-aaral para sa pagiging guro.

Dahil sa dalawang punang ito, nagbigay ang Surian ng limang rekomendasyon para sa programa sa pagsasanay ng mga guro. Una, ang pagsasaayos ng kurikulum para bigyang diin ang pagtuturo ng Pilipino bilang pangalawang wika. Pangalawa, ang pagpapahaba pa sa Advanced Teacher-Training Program nang sampung taon at maramihin ang pagbibigay ng scholarship. Pangatlo, ang pagbibigay ng pinansiyal na supporta sa mga iskolar na guro mula sa kani-kanilang mga distrito. Pang-apat, dagdag na pinansiyal na supporta mula sa Kongreso para sa mga programang nakatutok sa paghubog at pagpapalaganap ng Wikang Pilipino. At panlima, ang pagtigil sa nagmamataas na atitud at, imbes, tutukan ang pagpapalaganap ng Pilipino.

VI. Pilipino sa Mass Media

Ipinakita naman sa bahaging ito ang paggamit ng Wikang Pilipino sa iba’t ibang uri ng mass media. Binanggit ang malawakang paggamit ng Pilipino sa radio at telebisyon. Tinala naman ang iba’t ibang mga diyaryo’t magasin na gumagamit ng Pilipino kagaya ng Taliba, Mabuhay, Pilipino Star, Liwayway, Tagumpay, mga lathalaing pampaaralan, atbp. Binanggit din ang laki’t dami ng sirkulasyon ng bawat lathalain. Binanggit din ang mga magasing bilingual kagaya ng Asia-Philippines Leader at Graphic. Sandaliang binanggit ang mga komiks at pelikulang nasa Pilipino.

VII. Census tungkol sa mga Nagsasalita sa Pilipino

Sa bahagi namang ito, sinipi ang artikulo ni Dr. Teodoro Llamzon, S.J. Pinapakita ng artikulo ang patuloy na paglago Wikang Pilipino batay sa datos ng census na ginawa noong nakalipas na taong 1970. Batay sa mga naunang datos, dapat ay 51% ng mga Filipino ang marunong nang pagdating ng 1970. Ngunit makikita sa survey na ginawa ng Catholic Educational Association of the Philippines na halos 64% ng mga Filipino ay nagsasalita sa Wikang Pilipino sa kani-kanilang bahay. Sinasabi rin sa artikulo na kung hindi man Pilipino ang pangunahing wika, ito’y nakukuha bilang pangalawang wikang. Ayon din sa artikulo, kung pagpapatuloy ang mga estadestika, ang Pilipino ang magiging pangkalahatang wika sa buong Filipinas sa loob lamang ng 20 o 30 taon.

VIII. Ang Pambansang Wika sa Ating mga Batas at mga Kautusang Tagapagpaganap

Sa bahaging ito, tinatala ang mga batas sa isang kronolohikal na pagkakasunod-sunod. Binabanggit dito ang iba pang mga kautusang hindi nabanggit sa bahaging “Pilipino sa loob ng Ating mga Batas at Kautusan.”

Puna

Kakaiba ang tono ng lathalang ito. Kagaya nang sinabi ko sa panimula, ang Surian ang binuntunan ng maraming atake’t kritisismo. Ngunit imbes na sagutin nang tapatan ang mga kritisismong ito, kagaya ng pagiging “mahirap” matutuhan ang Pilipino at Ingles ang dapat na gawing wikang panturo, ipinakita lamang sa lathalang ito ang “makatotohanang” katayuan ng Pilipino. Ang “katotohanang” malawak at positibo ang pagkakatanggap ng Wikang Pilipino. Tinatanggap na ng iba’t ibang ahensiya sa pamahalaan, paaralan, at maging sa pang-araw-araw na tanghalan. Malakas na ang posisyon ng Pilipino kung ihahambing sa Ingles.

Malinaw sa unang bahagi, “Pilipino in Our Laws and Orders,” na ipinapakita ng Surian kung saan nanggagaling ang kanilang kapangyarihan. At bukal nito ay ang Saligang Batas. Pinapakita na sinusunod lamang ng Surian ang batas. Kung anumang “maneobra” ang nangyari, labas na ang Surian doon. Sinagawa nila ang kanilang pagsusuri, alinsunod sa batas. Pumili sila, alinsunod sa batas. At inaprubahan ito, alinsunod sa batas. Kaya hindi kaduda-duda ang sunod-sunod na pagpabor ng Korte sa mga kasong inihabla laban sa Surian. Ipinapakita rin ang iba’t ibang kautusan ng pamahalaan, partikular ang Kagawaran ng Edukasyon, na nagbibigay suporta sa Wikang Pilipino.

Sa ikalawang bahagi, “Pilipino in the Government,” ipinapakita ang manipestasyon ng “suporta” na ibinibigay ng pamahalaan sa Pilipino. Magandang pansinin na ang ipinakita ang mga partikular na ginawa ng bawat sangay ng pamahalaan, mula sa pinakamataas hanggang pinakamababang mga opisina. Ngunit maaari ring punahin na ginagawa lang naman ng pamahalaan ang opisyal nitong tungkuling gamitin ang opisyal na wika ng Republika.

Maganda ring pansinin ang pagkakapareho ng estilo ng ikalawang bahagi sa ika-anim, “Pilipino in Mass Media.” Naging ganito dahil ang pagpapakita ng suporta mula sa pamahalaan at masss media ay mga bagay na hindi lubos na masusukat. Masasabi kung ilan sa mga empleado ng pamahalaan ang kumuha ng seminar o ang laki ng sirkulasyon ng isang publikasyon ngunit hindi masusukat nang lubos ang epekto nito sa lipunan. Ngunit magandang banggitin ang mga bagay na ito para palakasin ang posisyon ng Wikang Pilipino bilang wika, hindi lamang ng pamahalaan pati na rin sa pakikipagtalastasan. At maaari ring tingnan na mas maganda ang pagpapakitang ito ng malawakang paggamit ng Pilipino sa mass media kung ikukumpara sa pagtanggap ng pamahalaan.

Kukumpulin ko ang ikatlo, “Pilipino in Education,” ika-apat, “Pilipino as a Medium of Instruction at the UP,” at ika-lima, “Teacher-Training Programs and Materials Preparation in Pilipino,” dahil umiikot ang mga ito sa pagtuturo ng Pilipino sa mga paaralan. Ipinapakita sa ikatlo at ikalimang mga bahagi na may antas na paggalang at pagtitiwala sa Wikang Pilipino. Na naituturo ang Pilipino bilang espesiyaliasasyon ay nagpapakita ng sopistikasyon. At sinusuportahan ng ika-apat na bahagi ang sopistikasyon na ito. Kung ang Pisika ay maituturo sa Pilipino, anong aralin ang hindi makakayang ituro sa Pilipino? At sa sobrang positibo ang pagtanggap, nagrekomenda ang Surian ng mga bagong probisyon para sa pagpapalaganap. Sino nga ba naman ang hindi matutuwa na makita nilang “sold out” ang kanilang binebenta? Ngunit mapupuna sa ika-apat na bahagi, na kasisimula pa lamang ang pagtanggap at paggamit ng Pilipino sa UP. Maaaring sabihin na maaaring naging matagumpay ang eksperimento ng UP dahil sa “novelty” nito o pagiging kakaiba’t bago. Pero, kung titingnan ang ating kasalukuyang kurikulum sa mga mababa at mataas na paaralan, may naging epekto ang eksperimentong ito sa atin ngayon.

Gusto ko namang pansinin ang kaibahan ng ika-limang bahagi. Kung sa ibang mga bahagi, na halos mga pagtatala lamang, mas mapangsuri ang bahaging ito. Pinuna mismo ng Surian ang kalagayan ng sistema ng pag-aaral ng mga guro. Maaari itong tingnan bilang isang realistikong paghusga sa pangkalahatang kalagayan ng kakayahan ng mga guro. At mula sa pagsusuring ito na ginawa ng Surian, maaring tingnan ang mga rekomendasyon bilang isang pag-amin na marami pang kailangang gawin para punuan ang lumalaking pangangailangan ng pagtuturo ng Pilipino. Pagkatapos ipakita ang nalaki at nalawak na pagtanggap at paglaganap ng Pilipino, isa ito “well-timed” na paghingi suportang pinansiyal.

Ang huli kong pupunahin ang ika-pitong bahagi, “Census Figures on Pilipino Speakers.” Magandang pansinin na isa itong sipi mula sa isang artikulo. Wala bang panahon ang Surian upang gumawa ng sarilig pag-aaral? Ngunit, sa tingin ko, pinili ang artikulong ito dahil sa epektibo nitong pagpapakita, gamit ang mga datos at estadestika, ng pagtanggap at paglaganap ng Pilipino kumpara sa mga naunang bahaging na puro pagtatala lamang. Maganda ring pansinin na bagay na bagay ang artikulong ito sa lathalang ito kung pagbabasihan ang tono nito.

Pangwakas

Ang lathalang ito ay isang walang pasikot-sikot na gawa. Sa simula pa lamang ay nilatag ang mga hangarin at, sa tingin ko, nakamit naman ang mga ito. Para sa akin, kapani-paniwala naman ang lahat na nakasaad sa lathala. Kung ako’y isang ordinaryong mamamayan, madaling tanggapin ang impormasyong ibinibigay ng lathala. Ngunit, kung muling papansinin ang pulitikal na kalagayan ng Wikang Pilipino bilang Wikang Pambansa, hindi ako naniniwala na mapababago ng isip ang mga pinakamalakas na mga kalaban ng Pilipino gamit ang lathalang ito. At kung titingnan ang nangyari sa Constitutional Convention ng 1971, hindi naging matagumpay ang Surian sa pagtatanggol sa Wikang Pilipino.

Hindi man napigilan ng Surian ang pagpapalit ng mga artikulong patungkol sa wikang pambansa na nakasaad sa Saligang Batas, nasabi nito ang tunay na kalagayan ng Wikang Pilipino. Isang wikang tinatanggap ng lahat. Isang wikang inaaral at pinalalaganap, hindi lamang ng pamahalaan at ng mga paaralan, pati na rin ng madla sa kanilang pang-araw-araw na usapan at talastasan. Isang wikang patuloy na itataguyod at hindi na mapapalitan, dahil bumaon na ito sa kamalayan ng bayan bilang wikang bansa.